Jak rozpoznać fałszywe pieniądze?

Fałszywe pieniądze najszybciej rozpoznasz stosując metodę dotknij, popatrz, przechyl i sprawdź, weryfikując wyczuwalność druku stalorytniczego, obecność wielotonowego znaku wodnego pod światło oraz płynną zmianę koloru farby pod różnymi kątami. Jeśli masz wątpliwości, po prostu porównaj podejrzany banknot z innym z portfela lub przetestuj go pod lampą UV, szukając świecących w ciemności włókien zabezpieczających. Zabezpieczenia polskich złotych są projektowane tak, by weryfikacja autentyczności zajmowała dosłownie kilka sekund bez użycia specjalistycznego sprzętu.

Więc sprawa wygląda tak. Weryfikacja gotówki to nie jest wiedza tajemna dla kasjerów z wieloletnim stażem. To prosty nawyk. Prawda jest zresztą absolutnie taka, że większość fałszywek w Polsce to słabej jakości wydruki z domowych urządzeń atramentowych. Ludzie dają się nabrać tylko dlatego, że w pośpiechu wrzucają resztę do kieszeni. Brakuje nam elementarnej uważności przy płaceniu.

Jakie są najczęstsze metody fałszowania banknotów w Polsce?

Fałszerze rzadko inwestują w profesjonalne maszyny poligraficzne. Zazwyczaj opierają swój biznes na naiwności i braku czasu ofiar. Najwięcej podróbek to banknoty o nominale 50 złotych i 100 złotych. Dlaczego akurat te? Bo stuzłotówka nie wzbudza takiego alarmu u sprzedawcy jak banknot dwustuzłotowy, a jednocześnie daje fałszerzowi spory zysk z pojedynczego oszustwa.

Drukarki atramentowe i laserowe to główne narzędzia pracy przestępców. Oszuści skanują oryginalny banknot, lekko obrabiają plik i drukują na zwykłym, gładkim papierze biurowym. Taki papier w ogóle nie szeleści. Jest wiotki. A prawdziwy papier bawełniany, na którym drukuje się polską walutę, ma specyficzny, chrupiący dźwięk przy zgniataniu. I to jest pierwszy sygnał ostrzegawczy.

Widzieliśmy to u nas w zeszłym roku w małym punkcie usługowym na warszawskim Grochowie. Klient zapłacił stuzłotówką za drobną naprawę. Papier wydawał się dziwnie śliski. Kasjerka położyła banknot na blacie i od razu zauważyła, że kolory są wyblakłe, a portret Władysława Jagiełły rozmyty na krawędziach. Brakowało ostrości, którą daje tylko profesjonalny druk stalorytniczy. Ktoś puścił w obieg taki chłam, licząc na tłok w sklepie przed weekendem.

Zdarzają się też próby podrobienia zabezpieczeń. Przestępcy wklejają paski folii aluminiowej udające nitkę zabezpieczającą. Czasami smarują papier tłuszczem w miejscu znaku wodnego, by pod światło imitował on portret władcy. To są prymitywne metody. Wystarczy ułamek sekundy i spojrzenie pod kątem, by zdemaskować ten teatr.

Co sprawdzić w pierwszej kolejności, gdy otrzymujemy gotówkę do ręki?

Narodowy Bank Polski od lat promuje metodę czterech kroków. My zalecamy skupić się na najtwardszych fizycznych właściwościach banknotu. Zmysł dotyku i wzroku załatwia sprawę w zdecydowanej większości przypadków.

• Dotknij powierzchni papieru i poczuj wypukłości. Prawdziwy banknot ma wyczuwalne pod palcami elementy. Przejedź opuszkiem palca po nazwie emitenta (Narodowy Bank Polski) u góry banknotu, po godle Rzeczypospolitej, a także po oznaczeniu nominału dla osób niewidomych w lewym dolnym rogu. Druk stalorytniczy zostawia na papierze grubą warstwę farby. Na podróbce wszystko będzie płaskie jak na kartce z drukarki domowej. Oszuści nie potrafią podrobić tej faktury.
• Przechyl banknot i obserwuj farbę. To jest absolutnie najszybsza metoda na wyższe nominały. Na banknotach 50, 100, 200 i 500 złotych znajdują się elementy wydrukowane farbą zmienną optycznie lub metalizowaną. Spójrz na literę “K” w koronie na pięćdziesiątce. Przechyl papier. Kolor musi płynnie przejść z zielonego w niebieski. Na dwustuzłotówce tarcza herbowa płynnie zmienia barwę ze złotej na zieloną, a wewnątrz niej przesuwa się jasny wzór szachownicy. Fałszerze tego NIE POTRAFIĄ skopiować. U nich kolor jest zawsze martwy i stały.
• Popatrz pod światło na znak wodny. Podnieś banknot do góry na tło żarówki lub okna. W wolnym polu po lewej stronie portretu musisz zobaczyć dokładnie taką samą twarz władcy, jaka jest wydrukowana obok. Znak wodny w polskiej walucie jest wielotonowy. Ma jasne i ciemne przejścia. Poniżej portretu w znaku wodnym znajduje się też jasne, jednocyfrowe lub trzycyfrowe oznaczenie nominału. Na fałszywkach znak wodny jest często po prostu nadrukowany szarą farbą na powierzchni, co widać od razu bez podnoszenia pod światło.
• Odszukaj nitkę zabezpieczającą. To ten ciemny, pionowy pasek wtopiony w papier. Patrząc pod światło, widzisz ciągłą, ciemną linię z jasnym mikro-tekstem oznaczającym nominał. Przechylając banknot 200 zł, nitka dodatkowo płynnie zmienia kolor i widać na niej geometryczny wzór.

Chociaż prawdę mówiąc brakuje nam twardych danych za ubiegły kwartał z policji, wydaje się to tylko jedną z możliwych hipotez, że oszuści zaczną masowo wykorzystywać lepsze folie holograficzne sprowadzane z Azji. Na razie jednak bazują na tanich wydrukach. Zwracaj uwagę na detale. Hologram na banknocie 200 złotych jest niezwykle precyzyjny. Pod różnymi kątami widać tam płynnie zmieniające się tarcze herbowe i napisy NBP.

Gdzie szukać mikrodruków i efektu kątowego?

Mikrodruki to maleńkie napisy ukryte na obu stronach banknotu. Gołym okiem wyglądają jak zwykłe linie lub tło. Dopiero pod lupą można odczytać słowa “RZECZPOSPOLITA POLSKA” lub “NARODOWY BANK POLSKI”. Fałszywe pieniądze z drukarki atramentowej mają w tych miejscach tylko zamazane, kolorowe plamy. Rozdzielczość sprzętu oszustów jest po prostu zbyt niska, by oddać ostrość liter o wielkości ułamka milimetra.

Efekt kątowy to ukryty napis lub cyfra. Znajdziesz go na przedniej stronie banknotu, w prawym dolnym rogu. Popatrz na banknot na płasko. Widzisz tylko ozdobny wzór. Teraz podnieś go do wysokości oczu i popatrz wzdłuż powierzchni papieru pod ostre światło. Nagle z tła wyłoni się jasne lub ciemne oznaczenie nominału. To potężne zabezpieczenie, które niemal nigdy nie występuje na falsyfikatach rzucanych na rynek detaliczny.

Kiedy warto zainwestować w testery UV i urządzenia weryfikujące?

Testery UV to podstawa na stanowiskach kasowych. Jeśli prowadzisz sklep, punkt gastronomiczny czy kantor, zakup prostej lampy ultrafioletowej to konieczność. Urządzenia te kosztują grosze, a oszczędzają masę nerwów.

Prawdziwy papier bawełniany używany do produkcji banknotów nie świeci w świetle UV. Jest ciemny. Zwykły papier biurowy zawiera wybielacze optyczne i pod lampą UV świeci na jaskrawy, niebiesko-biały kolor. Jeśli włożysz banknot pod lampę i cały papier jarzy się jak neon, masz w ręku fałszywkę. Koniec dyskusji.

(Zastanawiacie się zresztą, dlaczego czasem stary banknot lekko świeci pod UV? Sam się nad tym borykałem dzisiaj we wtorek sprawdzając utarg. Jeśli banknot został przypadkowo wyprany w pralce z proszkiem do prania, wchłonie wybielacze optyczne i może lekko reagować na ultrafiolet. Dlatego sam test UV to za mało, trzeba sprawdzić inne zabezpieczenia).

W świetle UV na autentycznym banknocie zobaczysz ukryte elementy. Numeracja banknotu po prawej stronie świeci na pomarańczowo lub żółto. W strukturze papieru widać rozsiane, drobne włókna zabezpieczające w kolorach czerwonym, niebieskim i zielonym. Pojawiają się też specjalne świecące kwadraty z wartością nominału. Fałszerze czasem próbują imitować te elementy zakreślaczami biurowymi, ale to wygląda żałośnie pod prawdziwą lampą.

Większe firmy inwestują w automatyczne testery i liczarki wartościowe. Te maszyny przepuszczają banknot przez system czujników. Badają podczerwień (IR), magnetyzm farby (MG) i gęstość papieru. Farba użyta do druku numeracji na polskich złotych ma właściwości magnetyczne. Liczarka to wyłapuje. Oszust z drukarką w piwnicy nie ma dostępu do takich farb.

Mam jednak osobisty problem z tymi maszynami. Uważam, że bezgraniczne poleganie na elektronice zabija czujność personelu. Kiedyś w oddziale mieliśmy przypadek, że liczarka zacięła się na serii pogniecionych stuzłotówek. Pracownik wyłączył weryfikację magnetyczną, żeby szybciej przeliczyć plik. I co? Przepuścił w środku jedną grubą, chamsko zrobioną fałszywkę, która w ogóle nie miała znaku wodnego. Maszyna jest tylko dodatkiem. Ostatecznie odpowiada kasjer.

Czy fałszerze podrabiają też monety i jak to wykryć?

Tak. Monety o nominale 5 złotych to najczęstszy cel. Mają wysoką wartość nabywczą jak na bilon i składają się z dwóch różnych metali, co paradoksalnie oszuści próbują wykorzystać. Fałszywe pięciozłotówki zalewają automaty z napojami i myjnie samochodowe.

Jak rozpoznać fałszywą monetę?

• Zwróć uwagę na kolor i połysk. Prawdziwa pięciozłotówka ma wyraźny kontrast między złotym rdzeniem a srebrnym pierścieniem. Podróbki często są matowe, mają mdły, jednolity odcień szarości lub żółci. Stop metali oszustów szybko śniedzieje.
• Sprawdź wagę i dźwięk. Autentyczna moneta uderzona o szklany blat wydaje czysty, wysoki i dźwięczny odgłos. Fałszywka wydaje głuchy, tępy brzęk, bo jest odlewana z tanich stopów ołowiu lub cyny. Różnią się też wagą. Prawdziwe 5 zł waży dokładnie 6,54 grama.
• Obejrzyj krawędź. Ząbki na rancie autentycznej monety są równe, ostre i głębokie. W fałszywkach brzeg jest często spiłowany, nierówny, a ząbkowanie zamazane.
• Przyjrzyj się detalom orła. Znak mennicy warszawskiej pod łapą orła na fałszywkach jest zazwyczaj rozlany i nieczytelny. Pióra ptaka zlewają się w jedną plamę.

Wrzucenie takiej monety do automatu często kończy się jej odrzuceniem. Maszyny ważą bilon i mierzą jego średnicę z dokładnością do setnych części milimetra. Ludzkie oko łatwiej oszukać w ciemnym sklepie z pamiątkami na wakacjach.

Co zrobić z banknotem, który wydaje się podejrzany?

Znalazłeś w portfelu banknot, który nie ma znaku wodnego. Co robisz? Oddajesz go sprzedawcy? Próbujesz wcisnąć w innym sklepie? Nie. Płacenie fałszywymi pieniędzmi, nawet jeśli sam zostałeś oszukany, jest przestępstwem.

Zasady są brutalnie proste i nie ma tu miejsca na interpretacje.

Zatrzymujesz banknot i idziesz na najbliższy komisariat policji. Alternatywnie możesz zanieść go do oddziału dowolnego banku komercyjnego. Pracownik banku ma obowiązek przyjąć taki banknot, zatrzymać go za pokwitowaniem i wysłać do ekspertyzy w Narodowym Banku Polskim. Policja zapyta cię o okoliczności, w jakich wszedłeś w posiadanie fałszywki. Gdzie robiłeś zakupy, kto ci wydawał resztę, czy pamiętasz twarz tej osoby.

Nie odzyskasz równowartości zatrzymanego banknotu. To jest bolesna prawda o polskim systemie. Skarb Państwa nie rekompensuje strat obywatelom, którzy przyjęli fałszywą gotówkę. Tracisz te 50 czy 100 złotych bezpowrotnie. Właśnie dlatego tak ważna jest prewencja i sprawdzanie reszty przy kasie.

Kasjerzy w sklepach mają odrębną procedurę. Jeśli klient podaje fałszywy banknot, kasjer absolutnie nie może mu go zwrócić. Musi wezwać policję, a do czasu jej przyjazdu zatrzymać klienta (jeśli to możliwe i bezpieczne) oraz zabezpieczyć banknot przed zniszczeniem. Zmieniliśmy te zasady na robocie po kilku incydentach, gdzie klienci wyrywali kasjerkom fałszywki z rąk i uciekali ze sklepu.

Fałszerstwa to nie jest problem, który zniknie. Gotówka nadal krąży na rynkach, w mniejszych miejscowościach, na bazarach i w rozliczeniach między ludźmi. Mechanizmy zabezpieczające banknoty produkowane przez Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych są jednymi z najlepszych na świecie. Problem leży wyłącznie po stronie użytkowników, którzy tych mechanizmów nie weryfikują.

Masz w tej chwili w portfelu jakieś banknoty? Wyciągnij stuzłotówkę. Przejedź palcem po godle. Popatrz na rozetę pod światło. Sprawdź, czy zielony kolor zmienia się płynnie. Zrób to teraz.

Bibliografia:

1. Narodowy Bank Polski – https://nbp.pl
2. Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych – https://pwpw.pl
3. Komenda Główna Policji – https://policja.pl
4. Ministerstwo Finansów – https://www.gov.pl/web/finanse
5. Główny Urząd Statystyczny – https://stat.gov.pl