Jak wygląda atak schizofrenii? Zrozumieć, by pomóc

Atak schizofrenii, nazywany w terminologii medycznej ostrym epizodem psychotycznym, to stan nagłego i całkowitego oderwania od rzeczywistości, w którym chory doświadcza silnych omamów oraz sztywnych, niemożliwych do skorygowania urojeń. Osoba w tym stanie widzi lub słyszy bodźce nieistniejące dla otoczenia, a jej zachowanie staje się zdezorganizowane i podyktowane panicznym lękiem przed wyimaginowanym zagrożeniem. Zrozumienie mechanizmów tego kryzysu psychicznego pozwala bliskim na szybką interwencję i wezwanie pomocy psychiatrycznej, zanim dojdzie do zachowań zagrażających życiu.

Zaczyna się zazwyczaj niewinnie. Najpierw znika sen. Pacjent potrafi nie spać przez kilka dób, co drastycznie wyczerpuje układ nerwowy. Rodzina zauważa zmianę nawyków. Chory zasłania okna, wyłącza telefon, odmawia jedzenia z konkretnych naczyń. To tak zwana faza zwiastunowa. Prawda jest zresztą absolutnie taka, że większość otoczenia ignoruje te sygnały. Zrzucamy to na stres. Tłumaczymy przepracowaniem. Tymczasem w mózgu dochodzi do potężnej burzy neurochemicznej, głównie w obrębie szlaków dopaminergicznych. Nadmiar dopaminy sprawia, że mózg zaczyna nadawać ogromne znaczenie rzeczom zupełnie obojętnym. Przejeżdżający za oknem czerwony samochód przestaje być po prostu autem. Staje się dla chorego dowodem na to, że jest obserwowany przez służby specjalne.

Jak rozpoznać pierwsze objawy zbliżającego się epizodu?

Rodziny pacjentów trafiających na izbę przyjęć często powtarzają jeden schemat opowieści. Twierdzą, że atak nastąpił nagle, z minuty na minutę. Z naszej praktyki wynika coś zupełnie innego. Zawsze istnieją sygnały ostrzegawcze. Mózg nie wchodzi w stan ostrej psychozy bez wcześniejszego wysyłania komunikatów o przeciążeniu.

Warto zwrócić uwagę na konkretne zmiany w zachowaniu. Dobrym pomysłem jest obserwacja codziennej rutyny. Chory zaczyna unikać kontaktu wzrokowego. Wypowiada się w sposób nielogiczny, jego zdania tracą spójność gramatyczną. Pojawia się zjawisko tak zwanego nasłuchiwania. Osoba w salonie nagle milknie, odwraca głowę w stronę pustej ściany i wyraźnie skupia na czymś uwagę. Często odpowiada szeptem na niesłyszalne dla nas pytania. Kolejnym etapem jest silny lęk. Pacjent barykaduje drzwi. Zakleja kamerę w laptopie plastrem, ale idzie o krok dalej i niszczy sprzęt elektroniczny w domu w poszukiwaniu podsłuchów.

Czy chory zdaje sobie sprawę z tego, co się z nim dzieje?

Brak krytycyzmu chorobowego to fundament każdej psychozy. Pacjent w ostrym ataku schizofrenii nie wie, że jest chory. Dla niego głosy, które słyszy, są równie prawdziwe co głos osoby stojącej obok. Zdecydowana większość pacjentów na ostrym dyżurze odmawia przyjęcia leków, traktując personel medyczny jako część spisku. Zjawisko to nazywamy anozognozją. Mózg traci zdolność do oceny własnego stanu zdrowia. Chory uważa, że to reszta świata zwariowała. On jako jedyny przejrzał na oczy i dostrzegł ukrytą prawdę. Próby logicznego tłumaczenia sytuacji kończą się fiaskiem.

Co dokładnie słyszy i widzi osoba w psychozie?

Medycyna dzieli objawy schizofrenii na pozytywne i negatywne. Atak schizofrenii to eksplozja objawów pozytywnych, czyli tego, co choroba dodała do psychiki. Najpowszechniejsze są omamy słuchowe. Głosy mogą być różne. Czasem to jeden męski głos komentujący każde działanie pacjenta. Innym razem to dialog kilku osób kłócących się o to, czy chory powinien żyć. Głosy bywają imperatywne. Wydają rozkazy. Każdy psychiatra wie, jak niebezpieczne są omamy każące pacjentowi wyskoczyć przez okno w celu udowodnienia swojej nieśmiertelności.

Pamiętam interwencję na warszawskim Targówku w 2021 roku. Chłopak zabarykadował się w łazience w mieszkaniu na czwartym piętrze. Był przekonany, że wentylator wyciągowy przekazuje mu instrukcje od obcego wywiadu. Myśleliśmy u nas na oddziale, że to skutek zażycia substancji psychoaktywnych. To był jego pierwszy epizod psychotyczny. Zmarnowaliśmy wtedy bez mała dwie godziny na próby logicznej negocjacji przez zamknięte drzwi. Zastanawiacie się zresztą, dlaczego to tak wygląda z boku? Sam się nad tym borykałem na początku drogi zawodowej. Zderzenie zdrowej logiki z chorobą to mur. Argumenty tu nie działają. Chłopak w końcu rozbił lustro, bo uznał, że po drugiej stronie są snajperzy.

Omamy wzrokowe występują rzadziej niż słuchowe, ale bywają drastyczne. Pacjent widzi deformacje twarzy bliskich. Cienie na ścianach przybierają formę postaci. Do tego dochodzą omamy czuciowe i węchowe. Chory czuje zapach gazu, którym rzekomo ktoś próbuje go otruć. Odczuwa insekty chodzące pod jego skórą. To powoduje niewyobrażalne cierpienie. Epizod psychotyczny to stan permanentnego, biologicznego terroru.

Dlaczego urojenia są tak trudne do obalenia?

Urojenia to fałszywe przekonania, które nie poddają się żadnej korekcie z zewnątrz. Nawet jeśli pokażesz pacjentowi twardy dowód na to, że nikt go nie śledzi, on włączy ten dowód w strukturę swojego urojenia. Pokażesz mu czyste bilingi telefonu? Stwierdzi, że hakerzy zdążyli je wyczyścić. System operacyjny mózgu pracuje na wadliwym kodzie. Najczęstsze są urojenia ksobne i prześladowcze. Pacjent uważa, że spiker w telewizji mówi bezpośrednio do niego. Mruga oczami w określony sposób, nadając tajny kod. Urojenia odsłonięcia sprawiają, że chory jest pewien, iż wszyscy dookoła słyszą jego myśli. Przestaje wychodzić z domu z poczucia ogromnego wstydu i strachu.

Jak reagować, gdy bliski ma atak schizofrenii?

Reakcja otoczenia decyduje o bezpieczeństwie pacjenta i rodziny. Gwałtowne ruchy, krzyki i próby siłowego przytrzymania chorego zazwyczaj kończą się eskalacją agresji. Agresja w schizofrenii rzadko wynika ze złych intencji. Jest niemal zawsze reakcją obronną zaszczutego umysłu. Kiedy ktoś wierzy, że chcesz go zabić, będzie walczył o życie.

Czego absolutnie nie wolno mówić choremu?

Słowa w psychozie mają ogromny ciężar. Zaprzeczanie urojeniom wprost to najgorsza opcja z wszystkich. Mówienie “Zwariowałeś, nikogo tu nie ma” natychmiast stawia cię w obozie wroga. Z drugiej strony, nie wolno tych urojeń potwierdzać. Przytakiwanie, że widzi się demony, jedynie utwierdza pacjenta w chorobie i pogłębia paranoję. Zamiast tego odnoś się do emocji. Powiedz “Widzę, że jesteś przerażony, ale przy mnie jesteś bezpieczny”. Skup się na tu i teraz. Zaproponuj szklankę wody. Zmiana wektora uwagi potrafi na krótką chwilę rozbić sztywność lęku.

Gdzie szukać szybkiej pomocy psychiatrycznej w Polsce?

Kryzys psychiczny nie wybiera pory dnia. Kiedy atak schizofrenii przybiera na sile, konieczna jest hospitalizacja. W Polsce podstawowym miejscem kontaktu w nagłych wypadkach są izby przyjęć szpitali psychiatrycznych. Nie potrzebujesz skierowania, aby tam pojechać. Jeżeli chory odmawia współpracy, a jego zachowanie zagraża życiu własnemu lub innych, dzwonimy pod numer 112. Dyspozytor wysyła zespół ratownictwa medycznego, często w asyście policji. To brutalne, ale czasami to jedyna droga do uratowania człowieka.

Centra Zdrowia Psychicznego (CZP) to nowa forma opieki, która działa lokalnie. W punktach zgłoszeniowo-koordynacyjnych pomoc udzielana jest w ciągu 72 godzin. Wydaje się zresztą, że system opieki w mniejszych miastach nadal działa wolniej i zależy mocno od obsady kadrowej na konkretnym dyżurze. Chociaż prawdę mówiąc brakuje mi tu twardych danych za ostatni miesiąc, zjawisko to widać w raportach regionalnych. W sytuacjach skrajnych zastosowanie ma Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Artykuł 23 i 24 dopuszczają przyjęcie do szpitala bez zgody pacjenta. Lekarz podejmuje tę decyzję po osobistym badaniu, a sąd opiekuńczy ma obowiązek zatwierdzić ją w ciągu 48 godzin. Rodziny często mają ogromne wyrzuty sumienia w związku z przymusowym leczeniem. To błąd. Pozostawienie osoby w psychozie bez pomocy to wyrok. Leczenie to wyraz najwyższej troski.

Leki przeciwpsychotyczne a przerywanie ostrego stanu

Psychozy nie da się przegadać. Konieczna jest farmakoterapia. Leki przeciwpsychotyczne, potocznie nazywane neuroleptykami, to podstawa powrotu do równowagi. Ich głównym mechanizmem jest blokada receptorów dopaminowych D2 w mózgu. Lek po prostu odcina nadmiar bodźców. W ostrej fazie leki podaje się często w formie iniekcji domięśniowych. Działają szybciej i omijają problem odmowy połknięcia tabletki przez pacjenta. Zmieniliśmy te zasady na oddziałach na przestrzeni lat, stawiając na nowoczesne leki atypowe. Mają one znacznie mniej skutków ubocznych w postaci sztywności mięśniowej czy drżeń, które dawniej przypominały objawy choroby Parkinsona.

Poprawa nie następuje natychmiast. Omamy i urojenia blakną stopniowo. Najpierw znika lęk. Głosy stają się cichsze, rzadsze, aż w końcu pacjent przestaje zwracać na nie uwagę. Zyskuje dystans. Proces ten trwa od kilku dni do kilku tygodni. Po opanowaniu ataku schizofrenii zaczyna się żmudny proces akceptacji diagnozy. Chory musi zrozumieć, że jego mózg wyprodukował fałszywą rzeczywistość. To bolesne przebudzenie. Wymaga wsparcia psychoterapeuty i ogromnej cierpliwości ze strony rodziny. Odstawienie leków po pierwszym epizodzie na własną rękę niemal zawsze gwarantuje nawrót. Utrzymanie remisji to praca na lata. Wymaga regularnych wizyt u lekarza psychiatry i monitorowania najdrobniejszych zmian w nastroju. Każdy kolejny atak schizofrenii uszkadza tkankę mózgową i obniża funkcje poznawcze, dlatego tak ważne jest zapobieganie nawrotom.

Często zadawane pytania (FAQ)

• Ile trwa atak schizofrenii?
  Czas trwania epizodu psychotycznego zależy od momentu wdrożenia leczenia. Nieleczony atak może trwać wiele miesięcy. Po podaniu odpowiednich leków przeciwpsychotycznych ostre objawy zazwyczaj ustępują w ciągu kilku dni do kilku tygodni.
• Czy schizofrenia pojawia się nagle?
  Rzadko. Zazwyczaj poprzedza ją faza zwiastunowa trwająca od kilku tygodni do nawet kilku lat, charakteryzująca się wycofaniem społecznym, bezsennością i dziwacznymi zachowaniami.
• Czy osoba z atakiem schizofrenii jest niebezpieczna?
  Większość chorych jest przerażona i wycofana. Agresja pojawia się rzadko i niemal zawsze wynika z silnego lęku przed urojeniami prześladowczymi. Chorzy znacznie częściej stanowią zagrożenie dla samych siebie niż dla otoczenia.
• Czy atak schizofrenii można wyleczyć w domu?
  Nie. Ostry epizod psychotyczny jest stanem zagrożenia zdrowia i wymaga interwencji lekarza psychiatry. Często niezbędna jest hospitalizacja w celu ustabilizowania pacjenta lekami.
• Czy stres może wywołać atak schizofrenii?
  Tak. Silny stres, trauma, brak snu lub zażycie substancji psychoaktywnych mogą pełnić rolę zapalnika uruchamiającego epizod u osób z predyspozycjami genetycznymi.
• Jakie leki podaje się podczas ataku?
  Podstawą leczenia są leki przeciwpsychotyczne (neuroleptyki), które regulują poziom dopaminy w mózgu. Dodatkowo stosuje się leki uspokajające i nasenne w początkowej fazie terapii.

Kryzys psychiczny bliskiej osoby to sprawdzian dla całej rodziny. Widok kogoś, kogo kochamy, pogrążonego w świecie koszmarów na jawie, paraliżuje. Strach przed wezwaniem pogotowia psychiatrycznego jest naturalny, bo boimy się stygmatyzacji. Obawiamy się opinii sąsiadów i łatki “szpitala dla obłąkanych”. Odłóż ten wstyd na bok. Przestań analizować, co powiedzą inni. Twój bliski tonie w chorobie, a jego mózg ulega fizycznemu wyczerpaniu z każdą kolejną bezsenną nocą. Masz w ręku telefon. Wybierz numer specjalisty lub wezwij karetkę. Działaj natychmiast, bo każdy kolejny nieprzerwany lekami atak schizofrenii bezpowrotnie odbiera fragmenty dawnej osobowości człowieka, którego znasz.

Bibliografia

1. Ministerstwo Zdrowia – https://www.gov.pl/web/zdrowie
2. Narodowy Fundusz Zdrowia – https://www.nfz.gov.pl
3. Główny Urząd Statystyczny – https://stat.gov.pl
4. Wydawnictwo Naukowe PWN – https://pwn.pl
5. Rzecznik Praw Pacjenta – https://www.gov.pl/web/rpp