Portugalia, Caldas da Rainha, najstarszy na świecie szpital termalny

Najstarszy na świecie szpital termalny znajduje się w Portugalii, w miejscowości Caldas da Rainha, i funkcjonuje nieprzerwanie od 1485 roku. Ośrodek ten, założony przez królową Eleonorę z Viseu, specjalizuje się w leczeniu schorzeń reumatologicznych oraz dróg oddechowych za pomocą lokalnych wód siarkowych. Zamiast budować prywatne łaźnie dla arystokracji, władczyni stworzyła pierwszą w Europie publiczną instytucję medyczną opartą na balneologii, która do dzisiaj przyjmuje pacjentów na kuracje fizjoterapeutyczne.

Kiedy spojrzymy na historię medycyny z perspektywy europejskiej, Portugalia rzadko wysuwa się na pierwszy plan w powszechnej świadomości. To błąd. System opieki zdrowotnej oparty o wykorzystanie naturalnych źródeł geotermalnych narodził się właśnie na zachodnim wybrzeżu Półwyspu Iberyjskiego. Hospital Termal Rainha Leonor to nie jest zwykłe spa. To surowa placówka kliniczna z setkami lat udokumentowanej historii medycznej. Działa tam sprzęt rehabilitacyjny, pracują lekarze, a zapach siarki uderza w nozdrza natychmiast po przekroczeniu ciężkich, drewnianych drzwi wejściowych.

Kto i dlaczego założył najstarszy szpital termalny w Portugalii?

Historia powstania tego miejsca opiera się na bardzo konkretnym wydarzeniu z 1484 roku. Królowa Eleonora, żona króla Jana II, podróżowała z miejscowości Óbidos do Batalhi. Orszak królewski zatrzymał się w pobliżu niewielkich, dymiących bagnisk. Władczyni zauważyła chłopów kąpiących się w błotnistych, śmierdzących wodach. Zapytała ich, po co to robią. Odpowiedzieli wprost. Woda leczyła ich rany, bóle kości i przewlekłe choroby skóry.

Eleonora cierpiała na nieokreślone dolegliwości. Źródła historyczne mówią o wrzodzie na piersi lub ramieniu, którego ówcześni medycy dworscy nie potrafili wyleczyć. Zdecydowała się wejść do wody. Rany zaczęły się goić. W rezultacie nakazała wykupić te ziemie i rok później, w 1485 roku, ruszyła budowa pierwszego pawilonu. Tak powstało miasto Caldas da Rainha, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza “Ciepłe Źródła Królowej”.

Zbudowano tam potężny budynek. Nie dla samej władczyni. Dla wszystkich. Eleonora ufundowała szpital, który miał służyć biedocie. To był ewenement na skalę kontynentu. W tamtych czasach lecznictwo opierało się na modlitwie, puszczaniu krwi i ziołolecznictwie. Królowa wdrożyła systematyczne leczenie wodą geotermalną, zatrudniła personel i zapewniła darmowy dostęp do kuracji dla najbiedniejszych warstw społecznych. Prawda jest zresztą absolutnie taka, że ten społeczny charakter placówki utrzymał się przez stulecia.

Jakie właściwości mają wody siarkowe z Caldas da Rainha?

Skład chemiczny wody determinuje jej przydatność kliniczną. Wody w Caldas da Rainha wypływają na powierzchnię z głębokości kilkuset metrów. Są to wody hipertermalne. Mają temperaturę około 34,5 stopnia Celsjusza u samego ujęcia. Cechują się bardzo silną mineralizacją. Zawierają cztery główne składniki aktywne:

• Siarkowodór (odpowiada za ostry zapach i działanie antyseptyczne)
• Jony chlorkowe (stymulują krążenie krwi w tkankach obwodowych)
• Wapń (wspomaga remineralizację w stanach zapalnych kości)
• Magnez (działa rozkurczowo na mięśnie szkieletowe)

Mechanizm działania jest prosty. Przez wysoką temperaturę pory w skórze rozszerzają się niemal natychmiast po zanurzeniu pacjenta w wannie. Siarkowodór przenika przez barierę naskórkową prosto do krwiobiegu. Rozszerza naczynia krwionośne. Krew zaczyna krążyć szybciej, dotleniając zmienione chorobowo stawy. Ból ustępuje. To czysta fizjologia, bez cienia magii czy wiary w cudowne właściwości zjawisk nadprzyrodzonych.

Byłem tam w zeszłym roku w połowie listopada. Szukaliśmy z zespołem wejścia do starego skrzydła archiwum, żeby sprawdzić dawne ryciny medyczne. Zeszliśmy do podziemi. Wilgotność powietrza wynosiła chyba sto procent. Powietrze było ciężkie, gęste od oparów siarki, a na kamiennych ścianach skraplała się żółtawa woda. Zapach przypominał zepsute jajka. Trudno było oddychać pełną piersią, ale paradoksalnie, po wyjściu na zewnątrz, zatoki oczyściły się całkowicie w ciągu kilku minut.

Co leczy się w uzdrowisku Hospital Termal Rainha Leonor?

Dzisiejszy szpital termalny to placówka podlegająca pod portugalski system zdrowia. Przyjmuje pacjentów na podstawie skierowań od lekarzy specjalistów, ale obsługuje również komercyjnych kuracjuszy. Profil medyczny ośrodka skupia się na dwóch głównych gałęziach. Są to reumatologia i pulmonologia. Zdecydowana większość chorych przyjeżdża tu z przewlekłymi bólami kręgosłupa i astmą.

Warto zwrócić uwagę na formę podawania zabiegów. To nie jest relaks w jacuzzi. Pacjenci przechodzą przez rygorystyczny cykl. Zazwyczaj trwa on czternaście dni. Codziennie o tej samej porze pacjent wchodzi do wanny z wodą siarkową na dokładnie piętnaście minut. Potem następuje faza odpoczynku. Ciało musi przyzwyczaić się do szoku termicznego i chemicznego. Zbyt długa ekspozycja na siarkowodór powoduje bóle głowy i znaczne osłabienie organizmu.

Czy woda termalna naprawdę pomaga na stawy i drogi oddechowe?

Chociaż prawdę mówiąc, brakuje nam współczesnych, randomizowanych prób klinicznych na ogromnych grupach kontrolnych dla każdego z pacjentów z osobna, mechanizm ten opiera się w dużej mierze na twardej empirii. Lekarze z Caldas da Rainha prowadzą statystyki od dziesięcioleci. Wskazują one jasno na zmniejszenie zapotrzebowania na niesteroidowe leki przeciwzapalne u pacjentów po pełnym turnusie balneologicznym.

Zastanawiacie się zresztą pewnie, jak woda ma zregenerować startą chrząstkę stawową. Nie zregeneruje. To biologicznie niemożliwe. Woda siarkowa działa objawowo. Hamuje proces degradacji tkanek. Usuwa mediatory stanu zapalnego z okolic stawu. Zmniejsza napięcie mięśniowe wokół chorego miejsca. Pacjent odzyskuje zakres ruchu. To pozwala mu na podjęcie właściwej kinezyterapii na sali gimnastycznej. Woda przygotowuje ciało do pracy.

Dla dróg oddechowych sprawa wygląda nieco inaczej. Inhalacje z wody siarkowej zmieniają pH wewnątrz oskrzeli. Bakterie odpowiedzialne za przewlekłe infekcje tracą środowisko do namnażania się. Wydzielina staje się rzadsza. Chory po prostu ją wypluwa. Efekty te utrzymują się zazwyczaj od sześciu do ośmiu miesięcy po zakończeniu terapii w Portugalii.

Jak wygląda zwiedzanie najstarszego szpitala termalnego na świecie?

Caldas da Rainha to miasto zbudowane wokół wody. Sam szpital leży w samym jego centrum, tuż obok przepięknego parku Dom Carlos I. Budynki, które dzisiaj możemy podziwiać, pochodzą w dużej mierze z XVIII i XIX wieku, ponieważ oryginalne, piętnastowieczne pawilony uległy zniszczeniu na skutek trzęsień ziemi i naturalnego zużycia materiałów w tak agresywnym, siarkowym środowisku.

Fasada głównego budynku jest surowa, pomalowana na tradycyjny dla Portugalii żółty kolor z białymi wykończeniami. Nad wejściem widnieje herb królowej Eleonory z charakterystyczną siecią rybacką. Wewnątrz funkcjonuje muzeum szpitalne (Museu do Hospital). Zgromadzono tam stare narzędzia chirurgiczne, miedziane wanny do kąpieli, oryginalne recepty z XVII wieku oraz ceramikę apteczną.

Największe wrażenie robi jednak Piscina da Rainha. To autentyczny, kamienny basen zlokalizowany w najstarszej części kompleksu. Został odrestaurowany i zabezpieczony szklaną taflą. Woda wciąż do niego napływa. Można zobaczyć bąbelki gazu unoszące się ku powierzchni. Dźwięk uderzających o kamień kropel echem odbija się od sklepienia krzyżowo-żebrowego. Właśnie tam kąpała się założycielka miasta.

Ile kosztują zabiegi i bilety wstępu do pawilonów w Caldas da Rainha?

Koszty leczenia zależą od tego, czy przyjeżdżamy prywatnie, czy mamy portugalskie ubezpieczenie zdrowotne. Dla turystów zagranicznych obowiązuje cennik komercyjny. Nie są to kwoty zaporowe, jeśli porównamy je do cen w szwajcarskich czy niemieckich kurortach.

Bilet wstępu do samego muzeum szpitalnego kosztuje zaledwie kilka euro. Zazwyczaj jest to wydatek rzędu 2-3 euro. Zwiedzanie z przewodnikiem zajmuje około czterdziestu minut. Przewodnicy mówią po angielsku i portugalsku. Opowiadają twarde fakty, nie skupiając się na legendach.

Pojedyncza kąpiel lecznicza w wannie z hydromasażem kosztuje od 15 do 25 euro. Cykl inhalacji to koszt około 10 euro za sesję. Przed rozpoczęciem jakichkolwiek zabiegów komercyjnych, pacjent musi odbyć obowiązkową konsultację z lekarzem uzdrowiskowym na miejscu. Koszt takiej wizyty oscyluje w granicach 40-50 euro. Lekarz bada ciśnienie, osłuchuje serce i decyduje, czy siarka nie zaszkodzi. To bezwzględna procedura. Nikt nie wejdzie do wanny z ulicy bez zgody specjalisty.

Gdzie dokładnie leży Caldas da Rainha i jak tam dojechać z Lizbony?

Miasto znajduje się w dystrykcie Leiria, w regionie zwanym Srebrnym Wybrzeżem (Costa de Prata). Leży około 90 kilometrów na północ od Lizbony i zaledwie 10 kilometrów od Oceanu Atlantyckiego i znanej plaży Foz do Arelho. To strategiczne położenie sprawia, że Caldas da Rainha jest idealnym celem na jednodniową wycieczkę ze stolicy.

Dojazd jest banalnie prosty. Najszybszą opcją pozostaje samochód. Wystarczy wjechać na autostradę A8 w kierunku północnym. Droga jest płatna. Koszt bramek to kilka euro. Podróż zajmuje około godziny. Autostrada omija mniejsze miejscowości i prowadzi prosto pod same granice miasta.

Alternatywą jest transport publiczny. Z dworca autobusowego Sete Rios w Lizbonie odjeżdżają bezpośrednie autokary firmy Rede Expressos. Kursują średnio co godzinę. Bilet w jedną stronę kosztuje około 9 euro. Czas przejazdu to zaledwie godzina i dziesięć minut. Autobusy są czyste, klimatyzowane i wyposażone w WiFi.

Pociąg to opcja dla cierpliwych. Linia kolejowa Linha do Oeste jest niezwykle malownicza, ale pociągi jeżdżą wolno. Trasa z Lizbony (stacja Santa Apolonia lub Entrecampos) do Caldas da Rainha zajmuje ponad dwie i pół godziny. Wybierają ją głównie miłośnicy kolei i turyści z dużą ilością wolnego czasu.

Dlaczego to właśnie portugalskie termy wyprzedziły resztę Europy w medycynie?

Zrozumienie tego fenomenu wymaga spojrzenia na XV-wieczną Portugalię. To był czas wielkich odkryć geograficznych. Kraj szybko bogacił się na handlu. Nauka, w tym kartografia i astronomia, rozwijała się w niesamowitym tempie. Królowa Eleonora miała dostęp do funduszy, ale też do wiedzy przywożonej przez statki z całego świata. Kiedy w Europie Środkowej powszechnie obawiano się wody, uznając ją za nośnik chorób zakaźnych, w Portugalii zaczęto badać jej właściwości.

W Rzymie czy w niemieckim Baden-Baden łaźnie istniały od starożytności. Służyły jednak głównie higienie i spotkaniom towarzyskim. Caldas da Rainha było inne. Od samego początku miało strukturę organizacyjną szpitala. Byli tam wyznaczeni zarządcy, kapelani, a przede wszystkim boticários – ówcześni farmaceuci, którzy badali dawkę wody i jej wpływ na ludzki organizm. Spisywano rejestry chorych.

To nie był przypadek. To była celowa polityka zdrowotna państwa. Zbudowano fundamenty pod nowoczesną balneologię. Królowa ufundowała też aptekę przy szpitalu, która wydawała darmowe leki najbiedniejszym. Ten model opieki społecznej wyprzedził brytyjskie uzdrowiska w Bath czy francuskie w Vichy o dobre dwieście lat.

Spacerując dzisiaj po Praça da Fruta, najstarszym codziennym targu owocowo-warzywnym w Portugalii, który znajduje się zaledwie dwieście metrów od szpitala, można poczuć ten specyficzny, dawny klimat. Handlarze rozkładają stragany na bruku dokładnie tak, jak robili to za czasów królowej Eleonory. Sprzedają kapustę, pomarańcze, sery i tradycyjną ceramikę. Caldas słynie z wyrobów Bordallo Pinheiro – ceramicznych liści kapusty i jaskółek. Wszędzie widać wpływ wody i gliny na rozwój tej społeczności.

Jeśli kiedykolwiek wylądujecie w Lizbonie, odpuśćcie sobie kolejny dzień stania w tłumie pod wieżą w Belém. Wypożyczcie samochód, wjedźcie na autostradę A8 i sprawdźcie na własnej skórze, jak pachnie i działa pierwsza europejska woda lecznicza. Zanurzcie się w wannie pamiętającej czasy, gdy kontynent dopiero wychodził z mroków średniowiecza. Zobaczycie różnicę w stawach już po pierwszym wyjściu z pawilonu.

Często zadawane pytania (FAQ)

• Czy woda w szpitalu termalnym Caldas da Rainha nadaje się do picia?
  Nie. Wody siarkowe w tym ośrodku stosuje się wyłącznie zewnętrznie w formie kąpieli oraz miejscowo do inhalacji dróg oddechowych. Wypicie silnie zmineralizowanej wody siarkowej prosto ze źródła grozi ostrym zatruciem pokarmowym.
• Czy można wejść do basenu termalnego z ulicy bez rezerwacji?
  Zdecydowanie nie. Wszystkie zabiegi balneologiczne wymagają wcześniejszej rejestracji medycznej i zgody lekarza dyżurnego po przeprowadzeniu podstawowego wywiadu zdrowotnego.
• Ile trwa pełny turnus rehabilitacyjny w portugalskich termach?
  Standardowy cykl zalecony przez fizjoterapeutów z Hospital Termal Rainha Leonor wynosi od 14 do 21 dni. Krótsze pobyty traktuje się jako zabiegi doraźne i zapoznawcze.
• Czy zabiegi siarkowe są bezpieczne dla osób z nadciśnieniem?
  Każdy przypadek ocenia lekarz, ale nieuregulowane, wysokie nadciśnienie tętnicze stanowi twarde przeciwwskazanie do gorących kąpieli siarkowych, bo rozszerzają one nagle naczynia krwionośne.
• W jakie dni otwarte jest muzeum szpitalne?
  Museu do Hospital funkcjonuje zazwyczaj od wtorku do soboty. W poniedziałki obiekt pozostaje zamknięty dla zwiedzających, odbywają się wtedy prace konserwacyjne.
• Czy w Caldas da Rainha są inne atrakcje turystyczne poza szpitalem?
  Tak. Miasto jest stolicą portugalskiej ceramiki. Funkcjonują tam liczne zakłady rzemieślnicze, muzeum Bordallo Pinheiro oraz przepiękny, rozległy Parque Dom Carlos I ze starymi platanami i stawem.

Bibliografia

1. Visit Portugal – https://www.visitportugal.com
2. Direção-Geral do Património Cultural – https://www.patrimoniocultural.gov.pt
3. Serviço Nacional de Saúde – https://www.sns.gov.pl
4. Rádio e Televisão de Portugal – https://www.rtp.pt
5. Câmara Municipal de Caldas da Rainha – https://www.mcr.pt