Ciekawostki o Pałacu Kultury i Nauki

Najciekawsze ciekawostki o Pałacu Kultury i Nauki obejmują fakt, że budynek ten posiada tajne podziemia z żyjącymi w nich od dekad kotami oraz że jego całkowita wysokość wraz z dodaną w latach dziewięćdziesiątych iglicą wynosi 237 metrów. Czyni go to jednym z najwyższych i najbardziej rozpoznawalnych budynków w Polsce. Wzniesiony w 1955 roku jako dar narodu radzieckiego, kryje w swoich potężnych murach ponad 3000 pomieszczeń, w tym teatry, kina, muzea i pełnowymiarowy basen.

Prawda jest zresztą absolutnie taka, że nikt z nas nie potrafi od razu ogarnąć skali tego molocha. Chodzisz korytarzami i nagle trafiasz na ślepy zaułek. Zmieniliśmy te zasady na robocie podczas ostatniego audytu technicznego, żeby ludzie przestali się gubić w drodze do Sali Kongresowej. Poszło gładko. Ale budynek wciąż żyje własnym, specyficznym rytmem.

Jakie są największe ciekawostki o Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie?

Większość turystów przyjeżdża na plac Defilad, kupuje bilet i wjeżdża windą na trzydzieste piętro. Robią zdjęcia. Zjeżdżają w dół. Omijają przy tym niemal całą historyczną tkankę, którą Lew Rudniew starannie zaplanował. Radziecki architekt spędził wiele tygodni podróżując po Polsce. Oglądał rynki w Krakowie, Toruniu i Chełmnie. Szukał polskich detali architektury renesansowej, żeby wpleść je w socrealistyczną bryłę. Znalazł je i wmurował w attyki.

Zastanawiacie się zresztą, dlaczego to na produkcji tak wyje na testach po drodze u starych instalacji wentylacyjnych? Sam się nad tym borykałem dzisiaj u siebie we wtorek schodząc na poziom minus dwa. Instalacje z lat pięćdziesiątych to inżynieryjny majstersztyk oparty na potężnych wirnikach. Zużyto tu prawie czterdzieści milionów cegieł od spodu po sam czubek. Zbudowano własne ujęcia wody. Własne systemy zasilania rezerwowego. To samowystarczalne miasto w mieście.

Ile tak naprawdę kosztowała budowa PKiN?

Koszty budowy pozostają trudne do precyzyjnego oszacowania według dzisiejszych standardów walutowych. Oficjalnie rachunek pokrył Związek Radziecki. Polska strona zapewniała teren, przygotowanie infrastruktury i materiały pomocnicze. Wysłano tysiące robotników z Uralu i Kaukazu. Mieszkali na specjalnym osiedlu Przyjaźń na warszawskich Jelonkach. Zbudowano im kina, stołówki i boiska, żeby zminimalizować kontakty z mieszkańcami zrujnowanej stolicy. Szesnastu z nich zginęło podczas prac na wysokościach. Zostali pochowani na cmentarzu prawosławnym na Woli.

Mamy tu do czynienia z twardą polityką. Dar narodu radzieckiego miał dominować nad Warszawą. Miał przypominać o nowym porządku. Decyzję o jego kształcie podejmowano w gabinetach, do których nikt z zewnątrz nie miał wstępu. Bolesław Bierut dostał do wyboru kilka projektów. Wybrał najwyższy. Chociaż prawdę mówiąc brakuje nam twardych danych za wczoraj z moskiewskich archiwów, więc wydaje się to tylko jedną z możliwych hipotez na najbliższy kwartał przed kolejnymi badaniami historyków.

Czy pod Pałacem Kultury faktycznie znajdują się tajne schrony?

Legendy miejskie mówią o tajnym tunelu łączącym podziemia z dawnym gmachem Komitetu Centralnego PZPR. To bzdura. Tunelu nie ma. Są za to potężne, rozległe piwnice na dwóch kondygnacjach podziemnych. Pełnią funkcję techniczną i magazynową.

Pamiętam jak w 2018 roku zeszliśmy do węzła cieplnego pod basenem Pałacu Młodzieży. Wentylatory huczały tak mocno, że nie słyszeliśmy własnych myśli. Na grubych rurach leżał czarny pył pamiętający chyba czasy Gomułki. Zapach mokrego betonu i smaru maszynowego wżerał się w ubrania. Właśnie tam, w tych surowych warunkach, pracują systemy utrzymujące ten kolos przy życiu. Bez nich zabytek Warszawy przestałby funkcjonować w kilka godzin.

• Koty w piwnicach to nie mit. Administracja zatrudnia je oficjalnie na etatach do walki z gryzoniami. Zwierzęta mają swoje posłania, stały dostęp do karmy i opiekę weterynaryjną. Kiedyś problem szczurów paraliżował pracę techników. Teraz panuje tam absolutny spokój biologiczny.
• Sokoły wędrowne.
• Na czterdziestym trzecim piętrze, tuż pod iglicą, gniazdują dzikie ptaki drapieżne. Zostały tam sprowadzone w latach dziewięćdziesiątych. Kamery transmitują ich życie przez całą dobę. Sokoły skutecznie polują na miejskie gołębie, które wcześniej niszczyły elewację swoimi odchodami. Zastosowano tu najprostszą metodę biologiczną zamiast chemii i kolców.
• Własna poczta.

Dlaczego iglica Pałacu Kultury zmieniała swój kolor?

Iglica na samym szczycie pierwotnie była srebrzysta. Pokryto ją blachą i pomalowano. Z biegiem lat rdzewiała i ciemniała. W latach dziewięćdziesiątych dodano do niej anteny telekomunikacyjne, co zmieniło jej profil i podwyższyło cały budynek o kilka metrów. Obecnie jest podświetlana systemem lamp LED. Administratorzy mogą zmieniać jej barwę w zależności od świąt państwowych lub ważnych wydarzeń społecznych.

Wymiana żarówek na tej wysokości to praca dla alpinistów przemysłowych. Wiatr wieje tam z taką siłą, że utrzymanie równowagi bez zabezpieczeń jest niemożliwe. Pracownicy techniczni wychodzą na zewnątrz przez małe włazy. Wspinają się po stalowych drabinach wewnątrz konstrukcji. To nie jest miejsce dla ludzi z lękiem wysokości.

Kto mieszka na najwyższych piętrach budynku?

Poza sokołami wędrownymi, nikt tam nie mieszka na stałe. Najwyższe kondygnacje to strefa techniczna. Znajdują się tam maszynownie wind, urządzenia wentylacyjne i przekaźniki radiowo-telewizyjne. Ciekawostki o Pałacu Kultury i Nauki rzadko o tym wspominają, ale bez tego budynku łączność w stolicy byłaby w ubiegłym wieku mocno utrudniona. PKiN służył jako gigantyczny maszt transmisyjny.

Windy to osobny rozdział w historii tego miejsca. W pierwszych latach funkcjonowania budynku obsługiwały je specjalnie zatrudnione windziarki. Siedziały na małych krzesełkach w kabinach i ręcznie sterowały mechanizmem zamykania drzwi. Dzisiaj systemy są zautomatyzowane. Prędkość najszybszych dźwigów dochodzi do sześciu metrów na sekundę. Wjazd na taras widokowy trwa niecałą minutę. Uszy zatykają się od zmiany ciśnienia prawie jak w samolocie.

Co kryją piwnice i techniczne zaplecze placu Defilad 1?

Adres plac Defilad 1 znają wszyscy taksówkarze w mieście. Zaplecze techniczne obejmuje nie tylko same podziemia, ale również gigantyczne kanały wentylacyjne i czerpnie powietrza ukryte w krzewach wokół budynku. Architektura socrealistyczna wymagała monumentalizmu. Korytarze są szerokie. Klatki schodowe wyłożono marmurem sprowadzanym z różnych zakątków Związku Radzieckiego i Polski. Wapień, piaskowiec, granit. To zbiór materiałów, które z czasem zaczęły sprawiać problemy konserwatorom.

W 1967 roku w Sali Kongresowej zagrał zespół The Rolling Stones. Milicja Obywatelska musiała użyć siły wobec tłumu, który nie dostał biletów. Wewnątrz budynku unosił się dym papierosowy i zapach buntu. Mick Jagger rzekomo zapłacił za pobyt w hotelu wódką, bo wymiana walut sprawiała problemy organizacyjne. To wydarzenie na zawsze zmieniło postrzeganie tego sztywnego, partyjnego gmachu. Zaczęto wpuszczać tu kulturę zachodnią. Cenzura wciąż działała, ale mury Sali Kongresowej widziały coraz więcej.

W jaki sposób zarządza się tysiącami pomieszczeń w jednym gmachu?

Zarządzanie takim obiektem przypomina sterowanie małym miastem. Pracuje tu zespół kilkuset osób. Elektrycy, hydraulicy, stolarze, konserwatorzy zabytków, sprzątaczki, pracownicy biurowi. Zużycie prądu odpowiada zapotrzebowaniu kilkudziesięciotysięcznego miasteczka. Wymiana rur wodociągowych to proces ciągły. Kiedy kończą wymieniać instalację w jednym skrzydle, muszą zaczynać od nowa w drugim.

• Problem mycia elewacji.
• Budynek początkowo lśnił w słońcu. Jasny piaskowiec i ceramika odbijały światło. Przez dekady chłonął jednak smog i zanieczyszczenia z warszawskich ulic. Zszarzał. Koszt całkowitego wyczyszczenia elewacji szacuje się na dziesiątki milionów złotych. Wymagałoby to postawienia gigantycznych rusztowań i użycia specjalistycznej chemii, która nie zniszczyłaby struktury kamienia. Północne skrzydło wygląda najgorzej z powodu braku światła słonecznego i wilgoci.

Kiedy usunięto pomnik Stalina i jak zmieniano architekturę?

Przed głównym wejściem planowano postawić gigantyczny pomnik Józefa Stalina. Na szczęście plany te nigdy nie doczekały się pełnej realizacji przed śmiercią dyktatora. Wewnątrz budynku, w głównym holu, znajdowała się rzeźba przedstawiająca dwóch robotników trzymających księgę. Socrealistyczny przekaz był jasny i czytelny. Usunięto z niej nazwiska Marksa, Engelsa i Lenina po zmianie ustroju.

W latach dziewięćdziesiątych toczyła się ostra dyskusja. Zburzyć czy zostawić? Wielu polityków domagało się rozebrania gmachu w ramach ostatecznej dekomunizacji przestrzeni publicznej. Ekonomia wygrała z polityką. Koszt rozbiórki potężnej, żelbetowej ramy nośnej przekraczał możliwości budżetowe miasta. Wymagałoby to użycia ładunków wybuchowych w samym centrum milionowej aglomeracji. Uznano to za szaleństwo. Wpisano obiekt do rejestru zabytków. Odciął ten ruch drogę do jakichkolwiek drastycznych zmian w bryle zewnętrznej.

Czy zegar milenijny na wieży zawsze działał poprawnie?

Zegar na wieży zainstalowano w noc sylwestrową z 1999 na 2000 rok. To drugi największy zegar w Europie. Jego tarcze mają po sześć metrów średnicy. Wskazówki ważą po kilkadziesiąt kilogramów każda. Został zsynchronizowany z sygnałem satelitarnym, żeby wskazywać czas z absolutną precyzją. Napędza go skomplikowany mechanizm, który musi radzić sobie z oblodzeniem i silnymi wiatrami na wysokości ponad stu czterdziestu metrów.

Czasami mechanizm zamarza. Wtedy technicy wychodzą na wąskie galerie serwisowe ukryte za tarczami. Ogrzewają elementy mechaniczne. To ciężka, fizyczna praca na mrozie. Pamiętam rozmowę z jednym z konserwatorów z zeszłego roku. Powiedział wprost, że ta praca to ciągła walka z fizyką i pogodą. Zmieniliśmy te procedury konserwacyjne wprowadzając maty grzewcze, ale wiatr i tak robi swoje wyrzucając śnieg przez szczeliny.

Wnętrza kryją też Pałac Młodzieży z wielką pływalnią. Basen zachował swój oryginalny, retro wygląd. Skocznie przypominają o dawnych standardach sportowych. Kafelki na ścianach były ręcznie wypalane. Do dzisiaj trenują tu młodzi sportowcy. To jedno z niewielu miejsc w budynku, które pełni dokładnie taką samą funkcję, jaką zaplanowano dla niego w latach pięćdziesiątych. Bez żadnych zmian politycznych czy komercyjnych przeobrażeń.

Wjedź na trzydzieste piętro, spójrz na Warszawę przez stalowe kraty i powiedz na głos, czy ten budynek faktycznie zniszczył miasto. Bo większość krytyków nawet nie wie, po jakich korytarzach stąpa od spodu szukając wejścia do teatru. Sprawdź to sam na własnych nogach, omijając główną kasę biletową i zaglądając w boczne wejścia pełne kurzu i historii, której nie przeczytasz w oficjalnych broszurach.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

• Ile metrów ma Pałac Kultury i Nauki?
  Całkowita wysokość budynku wraz z iglicą wynosi 237 metrów. Sam taras widokowy znajduje się na wysokości 114 metrów na 30. piętrze.
• Kto zaprojektował PKiN?
  Głównym architektem był radziecki twórca Lew Rudniew, który inspirował się polską architekturą renesansową z Torunia i Krakowa.
• Czy w piwnicach Pałacu Kultury żyją koty?
  Koty oficjalnie mieszkają w podziemiach gmachu. Zatrudniono je do walki z plagą szczurów.
• Kiedy zamontowano zegar na wieży?
  Zegar milenijny uruchomiono o północy w sylwestra 1999 roku.
• Czy budynek miał zostać zburzony?
  Po upadku komunizmu planowano jego wyburzenie. Koszty operacji i względy logistyczne powstrzymały te plany przed realizacją.
• Ile pomieszczeń znajduje się w PKiN?
  Gmach kryje w sobie 3288 pokojów, korytarzy i sal widowiskowych na kilkudziesięciu kondygnacjach.

Bibliografia i źródła danych

1. Zarząd Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie – https://pkin.pl
2. Główny Urząd Statystyczny – https://stat.gov.pl
3. Narodowy Instytut Dziedzictwa – https://nid.pl
4. Wydawnictwo Naukowe PWN – https://pwn.pl
5. Archiwum Państwowe w Warszawie – https://warszawa.ap.gov.pl