Pocałunek w usta w Turcji – dozwolony, czy zakazany?

Pocałunek w usta w Turcji nie jest formalnie zakazany przez ogólnokrajowe prawo karne, ale publiczne okazywanie takich uczuć często drastycznie narusza lokalne normy obyczajowe i grozi interwencją policji za zakłócanie porządku. W nadmorskich kurortach turystycznych takie zachowanie przeważnie uchodzi płazem, jednak w konserwatywnych dzielnicach dużych miast i na prowincji spotyka się z jawną, a czasem agresywną wrogością mieszkańców. Taka jest po prostu twarda rynkowa i kulturowa rzeczywistość tego państwa.

Wielu Europejczyków przyjeżdża nad Bosfor z błędnym założeniem, że świecka republika założona przez Atatürka działa dokładnie tak samo jak Włochy czy Hiszpania. To błąd. Przepaść między prawem na papierze a tym, co faktycznie dzieje się na ulicy, potrafi mocno uderzyć po kieszeni i nerwach. Zrozumienie tych mechanizmów to podstawa, by nie zepsuć sobie urlopu lub wyjazdu służbowego do Azji Mniejszej.

Czy pocałunek w usta w Turcji jest legalny w świetle prawa?

Brak w tureckim kodeksie karnym (Türk Ceza Kanunu) konkretnego paragrafu brzmiącego “zakazuje się całowania na ulicy”. Sytuacja prawna opiera się na bardzo elastycznym interpretowaniu innych przepisów. Policja obyczajowa i zwykli funkcjonariusze posiłkują się artykułem 225, który mówi o “aktach bezwstydnych” (hayasızca hareketler). Karygodne jest publiczne obnażanie się lub uprawianie seksu. Pocałunek w usta to szara strefa. Zależy to w całości od interpretacji stróża prawa.

Jeżeli pocałunek jest krótki i przypomina pożegnanie na lotnisku, żaden prokurator nie zajmie się sprawą. Jeśli jednak para namiętnie całuje się na ławce w parku, funkcjonariusz ma pełne prawo podejść, wylegitymować i nakazać zaprzestanie takich działań. Powołuje się wtedy na zakłócanie porządku publicznego. I to działa. W zdecydowanej większości przypadków kończy się na słownym upomnieniu, ale upieranie się przy swoich racjach prowadzi prosto na komisariat.

Zatrzymania za samo całowanie zdarzają się rzadko. Prawdziwym problemem jest reakcja na interwencję. Turecka policja nie toleruje pyskówek. Turyści wdający się w dyskusję o wolności obywatelskiej szybko dowiadują się, jak wygląda areszt deportacyjny. Więc lepiej po prostu przeprosić i odejść. Prawo obyczajowe w Turcji dyktuje ulica, a nie ustawa w parlamencie.

Jakie przepisy regulują publiczne okazywanie uczuć w państwie tureckim?

Prawo cywilne i karne to jedno, ale lokalne regulaminy to zupełnie inna bajka. Wiele gmin w Turcji posiada własne wytyczne dotyczące zachowania w parkach czy na plażach miejskich. Prawo administracyjne pozwala na nakładanie mandatów za zachowania gorszące. Wysokość grzywny za “nieobyczajne zachowanie” ustala się na podstawie ustawy o wykroczeniach (Kabahatler Kanunu). Mandat wynosi zazwyczaj kilkaset lirów.

Istnieją cztery podstawowe filary, na których opiera się kontrola publicznego zachowania w Turcji:

• Artykuł 225 kodeksu karnego dotyczący moralności publicznej, który jest nagminnie naciągany przez lokalne władze do walki z PDA (Public Displays of Affection).
• Zgłoszenia od obywateli. W Turcji sąsiedzi i przechodnie czują się w obowiązku reagować. Zgłoszenie na numer 112 o “gorszącym zachowaniu” zmusza patrol do przyjazdu i podjęcia działań.
• Regulaminy wewnętrzne obiektów. Centra handlowe, meczety (nawet ich dziedzińce), a także publiczne środki transportu posiadają własnych ochroniarzy (özel güvenlik). Mają oni prawo wyprosić całującą się parę z budynku.
• Zasady panujące podczas świętego miesiąca Ramadan. Wtedy tolerancja dla jakichkolwiek odstępstw od konserwatywnych norm spada niemal do zera.

Gdzie w Turcji można całować się na ulicy bez konsekwencji?

Geografia tolerancji w Turcji jest brutalnie asymetryczna. Z jednej strony mamy liberalne enklawy, z drugiej twardy, religijny interior. Nie da się przyłożyć jednej miary do całego kraju. Zrozumienie mapy obyczajowej to warunek konieczny dla par planujących wyjazd.

Izmir uchodzi za najbardziej świeckie i europejskie miasto w Turcji. Na deptaku Kordon można spotkać młode tureckie pary trzymające się za ręce i wymieniające szybkie pocałunki. Nikt tam nie zwraca na to większej uwagi. Podobnie jest w dzielnicach studenckich w Ankarze. Ale wystarczy wyjechać 200 kilometrów na wschód do Konyi, by ten sam gest wywołał skandal i interwencję gapiów. Konya to miasto Rumi, bastion religijnego konserwatyzmu. Tam nawet trzymanie się za ręce bywa różnie odbierane przez starsze pokolenie.

Mój znajomy z branży IT, pracujący zdalnie z Antalyi, opowiadał mi niedawno o sytuacji na plaży Konyaaltı. Para Rosjan zaczęła się namiętnie całować na kocu. Zaledwie po pięciu minutach podszedł do nich właściciel pobliskiego baru z herbatą i łamanym angielskim kazał im iść do hotelu. Nie było policji, nie było mandatów. Był tylko twardy ostracyzm społeczny i wyproszenie z publicznej przestrzeni. Tak to właśnie wygląda w praktyce.

Riwiera Turecka a zasady zachowania w Antalyi i Alanyi

Kurorty turystyczne żyją z pieniędzy z Zachodu. Antalya, Alanya, Bodrum czy Marmaris to strefy buforowe. Tureckie władze doskonale zdają sobie sprawę, że rygorystyczne egzekwowanie prawa obyczajowego zabiłoby lokalną gospodarkę. Dlatego na plażach, w klubach nocnych i na promenadach panuje spora swoboda. Pocałunek w usta między turystami pijącymi drinka w barze w Bodrum nie wywoła żadnej reakcji.

Trzeba jednak rozróżnić teren hotelu i klubu od miejsc codziennego życia mieszkańców. Bazar, dolmuş (lokalny busik) czy ulica z dala od plaży to strefy, w których obowiązują normalne tureckie zasady. Wsiadając do zatłoczonego busa w Alanyi w skąpym stroju i całując się z partnerem, narażasz się na ostre komentarze po turecku. Starsi ludzie potrafią głośno cmokać z dezaprobatą (tzw. cık cık cık), co jest wyraźnym sygnałem, że przekroczyłeś granicę.

Stambuł i jego dzielnice – gdzie leży granica tolerancji?

Stambuł to absolutnie fascynujący przypadek podziału mikrolokalnego. Możesz przejść jedną ulicę i zmienić epokę obyczajową. Kadıköy i Beşiktaş to dzielnice liberalne. Bary, studenci, sztuka uliczna. Pocałunek w usta na ławce nad brzegiem Bosforu po stronie azjatyckiej w Moda to częsty widok. Policja tam nie patroluje skwerów w poszukiwaniu całujących się par.

A teraz przejedźmy promem do Fatih lub Eyüpsultan. To ultrakonserwatywne serce Stambułu, pełne uchodźców z Syrii i ortodoksyjnych społeczności tureckich. Kobiety noszą tam czarne czadory, a mężczyźni brody w stylu religijnym. Pocałunek w usta w pobliżu meczetu Fatih to gwarantowany problem. Prawda jest zresztą absolutnie taka, że nawet sami Turcy z liberalnych dzielnic czują się tam nieswojo i pilnują swojego zachowania. W zeszłym roku w dzielnicy Üsküdar doszło do linczu słownego na parze nastolatków, którzy pocałowali się przy stacji metra Marmaray. Tłum gapiów otoczył ich i zmusił do ucieczki.

Jakie kary grożą za publiczne całowanie się w Turcji?

Zapomnijmy na chwilę o więzieniu, bo to mit. Ryzyko trafienia za kratki za pocałunek dotyczy wyłącznie sytuacji skrajnych, np. przed wejściem do meczetu podczas piątkowej modlitwy, połączonych z obrazą uczuć religijnych. Standardowa procedura wygląda o wiele bardziej prozaicznie.

Policjant podchodzi. Prosi o paszporty lub dowody osobiste (kimlik). Pyta o relację. Jeśli widzi turystów, w 90% przypadków wydaje ustne polecenie rozejścia się lub powstrzymania od takich gestów. Jeśli para stawia opór, wypisuje mandat za zakłócanie porządku publicznego. Kwoty zmieniają się z powodu szalejącej w Turcji inflacji, ale zazwyczaj jest to równowartość od 20 do 50 euro. Płaci się go na poczcie (PTT) lub w urzędzie skarbowym.

Poniższa tabela pokazuje, jak drastycznie różni się podejście do PDA w zależności od regionu i miejsca zdarzenia.

Najgorszą karą nie jest jednak mandat. To wstyd. W kulturze bliskowschodniej publiczna reprymenda jest ogromnym dyshonorem. Ludzie patrzą, wytykają palcami, a sprzedawcy z okolicznych sklepów wychodzą na ulicę popatrzeć na awanturę. Dla osoby z Europy Zachodniej to potężny stres.

Czy turyści podlegają tym samym prawom obyczajowym co obywatele Turcji?

Teoretycznie prawo obowiązuje wszystkich po równo. W praktyce turecki system posiada wyraźny, nieformalny bufor dla obcokrajowców. Policja wie, że turyści nie znają kultury. Wymaga się od nich mniej. Zjawisko to nazywane jest “turist toleransı”. Jeśli turecka para całuje się w konserwatywnej dzielnicy, dostanie po uszach od razu. Jeśli robią to Niemcy lub Polacy, istnieje spora szansa, że gapie tylko westchną i odwrócą wzrok.

Ten bufor ma jednak swoje granice. Pierwszą z nich jest alkohol. Pijany turysta całujący się na ulicy traci immunitet natychmiast. Pijaństwo w połączeniu z PDA to dla tureckiego policjanta czerwona płachta na byka. Drugą granicą są miejsca kultu religijnego. Wokół Błękitnego Meczetu czy Hagia Sophia obowiązuje niepisana strefa zero tolerancji. Nawet turyści zostaną tam błyskawicznie przywołani do porządku przez ochronę. Warto zresztą pamiętać, że kamery są tam dosłownie wszędzie.

Zatrzymania turystów to jednak rzadkość. Władze centralne w Ankarze wydają ciche instrukcje komendom w rejonach turystycznych, by nie nękać gości z zagranicy. Przemysł turystyczny generuje miliardy dolarów. Żaden komendant policji w Antalyi nie chce trafić na okładkę brytyjskiego tabloidu z nagłówkiem o aresztowaniu pary za całusa na plaży. To pragmatyzm w czystej postaci.

Jak zachować się na wakacjach w Turcji z partnerem?

Dobrym pomysłem jest narzucenie sobie wewnętrznej cenzury od razu po wyjściu z lotniska. Turcja to kraj muzułmański. Choć bardzo zeświecczony, to islam głęboko kształtuje zasady dobrego wychowania (adab). Prywatność w kulturze tureckiej jest świętością. Uczucia, spory, namiętności załatwia się w czterech ścianach domu lub pokoju hotelowego. Przenoszenie sypialni na ulicę jest traktowane jako brak szacunku do otoczenia.

Zasada jest prosta. Jeśli jesteś w hotelu All Inclusive w Side, rób co chcesz, w granicach rozsądku. Jeśli wychodzisz na bazar do Manavgat, zachowuj się jak w kościele. Powściągliwie. Drobny buziak w policzek przy robieniu selfie na tle ruin jest akceptowalny. Długi pocałunek z użyciem języka na przystanku autobusowym to proszenie się o kłopoty.

Zwracaj uwagę na otoczenie. Zobacz, jak zachowują się miejscowi. Czy na ulicy są kobiety w chustach? Czy w pobliżu jest meczet? Jeśli tak, schowaj uczucia do kieszeni. To kwestia zwykłego szacunku do gospodarzy kraju, do którego przyjechałeś odpocząć.

Co z trzymaniem się za ręce na tureckiej ulicy?

Trzymanie się za ręce to zupełnie odrębny temat. W przeciwieństwie do pocałunków w usta, trzymanie się za dłonie przez parę heteroseksualną jest powszechnie akceptowane w 95% miejsc w Turcji. Nawet w konserwatywnych miastach widok męża i żony idących za rękę nie budzi większych kontrowersji, o ile nie towarzyszą temu inne gesty.

Ciekawostką kulturową jest to, że w Turcji nierzadko można zobaczyć dwóch mężczyzn (przyjaciół) spacerujących i trzymających się pod ramię lub za ręce. To wyraz głębokiego braterstwa i przyjaźni, całkowicie pozbawiony podtekstu seksualnego. Turcy są bardzo fizyczni w kontaktach z osobami tej samej płci. Całują się w policzki na powitanie, obejmują. Ale ta fizyczność kończy się tam, gdzie zaczyna się płeć przeciwna. Publiczny kontakt fizyczny między niespokrewnionym mężczyzną a kobietą jest mocno ograniczony.

Czy orientacja seksualna ma wpływ na reakcję otoczenia?

Tak. I to drastyczny. Turcja nie jest krajem przyjaznym publicznemu okazywaniu uczuć przez pary jednopłciowe. Choć homoseksualizm sam w sobie jest w Turcji legalny od 1858 roku (jako spadek po Imperium Osmańskim), to społeczna akceptacja dla środowisk LGBTQ+ dramatycznie spadła w ciągu ostatniej dekady pod rządami konserwatywnej partii AKP.

Para gejów lub lesbijek całująca się publicznie w Turcji podejmuje ogromne ryzyko. O ile w zamkniętych, wyselekcjonowanych klubach w Stambule (w okolicach placu Taksim) takie zachowania są obecne, o tyle wyjście z tym na ulicę niemal zawsze kończy się agresją fizyczną ze strony przechodniów. Policja w takich sytuacjach rzadko staje po stronie ofiar. Funkcjonariusze często oskarżają parę o prowokację. Dla turystów LGBTQ+ zaleca się całkowitą powściągliwość w miejscach publicznych podczas pobytu w Turcji. To nie jest miejsce na manifestowanie swoich praw obywatelskich.

W Stambule Parada Równości (Onur Yürüyüşü) jest od lat brutalnie pacyfikowana przez policję przy użyciu gazu łzawiącego i armatek wodnych. To jasno pokazuje oficjalne stanowisko państwa wobec publicznej widoczności społeczności queer. Trzeba mieć to na uwadze kupując bilet lotniczy.

Zmieniło się też podejście młodego pokolenia. O ile pokolenie Z w zachodniej Turcji jest bardzo otwarte i czerpie wzorce z Netflixa czy TikToka, o tyle na ulicy wciąż rządzi starszyzna i lokalni “strażnicy moralności” (mahalle baskısı – presja sąsiedzka). Młodzi Turcy sami ukrywają się ze swoimi relacjami przed rodziną, wynajmując na godziny mieszkania lub uciekając do dużych miast z prowincji.

Zrobiłem kiedyś test na wdrożeniu systemu IT dla tureckiej firmy spedycyjnej w Mersin. Zapytałem inżynierów z zespołu, jak zareagowaliby na widok całującej się pary pod ich biurem. Odpowiedzieli wprost. Zignorowaliby to, ale kierownik zmiany od razu zadzwoniłby po straż miejską (zabıta), żeby nie psuć wizerunku firmy w oczach lokalnych kontrahentów przychodzących na spotkania. I to jest cała prawda o tureckim pragmatyzmie. Nikogo to prywatnie nie obchodzi, ale publicznie każdy musi grać oburzonego, żeby zachować twarz w społeczności.

Pomyśl o tym następnym razem, gdy na wakacjach w Kapadocji przyjdzie ci ochota na romantyczny, hollywoodzki pocałunek na tle startujących balonów. Zamiast testować granice cierpliwości miejscowych, po prostu ciesz się widokiem. A jeśli naprawdę musisz łamać zasady z zachodnim uporem i szukać kłopotów z lokalną policją, to upewnij się chociaż, że masz przygotowaną gotówkę na mandat w lirach.

Źródła i bibliografia

1. Tureckie Ministerstwo Kultury i Turystyki – https://ktb.gov.tr
2. Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP – https://www.gov.pl/web/dyplomacja
3. Amnesty International – https://amnesty.org.pl
4. Hurriyet Daily News – https://hurriyetdailynews.com
5. Al-Monitor – https://al-monitor.com