Subnetting: podział sieci na podsieci krok po kroku

0
1
Subnetting: podział sieci na podsieci krok po kroku

Subnetting to proces dzielenia jednej dużej sieci IP na mniejsze, niezależne podsieci przez zmianę maski podsieci i wydzielenie części adresu hosta na potrzeby identyfikacji nowych segmentów. W praktyce sprowadza się to do policzenia, ile bitów trzeba pożyczyć z części hosta, żeby uzyskać odpowiednią liczbę podsieci i odpowiednią liczbę adresów w każdej z nich, a potem do wypisania adresów sieci, adresów rozgłoszeniowych i zakresów hostów dla każdego fragmentu.

Pamiętam pierwszy raz, kiedy musiałem ręcznie policzyć podsieci dla biurowca przy jednej z ulic na warszawskim Mokotowie. Trzy piętra, cztery działy, jedna pula adresowa klasy C. Bez kalkulatora, na kartce, bo egzamin CCNA nie dawał innej opcji. Od tamtej pory subnetting przestał być dla mnie abstrakcją z podręcznika.

Co to jest subnetting i dlaczego dzieli się sieć na podsieci?

Subnetting polega na rozbiciu jednej puli adresów IP na mniejsze, logicznie odseparowane fragmenty. Każdy taki fragment ma własny adres sieci, własny adres rozgłoszeniowy i własny zakres adresów dla urządzeń końcowych. Administrator decyduje, ile bitów z adresu hosta zamienia na bity identyfikujące podsieć, a to przekłada się bezpośrednio na liczbę dostępnych segmentów i liczbę hostów w każdym z nich.

Powód jest prozaiczny. Jedna płaska sieć z setkami urządzeń generuje gigantyczny ruch rozgłoszeniowy. Każdy broadcast trafia do wszystkich, nawet jeśli dotyczy tylko jednego działu. Podział na podsieci ogranicza domenę rozgłoszeniową, ułatwia routing między działami i pozwala wdrożyć osobne polityki bezpieczeństwa dla księgowości, produkcji czy gości korzystających z wi-fi.

Jest jeszcze trzeci powód, o którym mało kto mówi na kursach. Adresacja IPv4 to zasób skończony. Firma dostaje od dostawcy albo administratora jedną pulę i musi ją racjonalnie rozdysponować między oddziały, serwerownię i strefę DMZ. Bez subnettingu zmarnuje większość adresów już na starcie.

Jak działa maska podsieci i notacja CIDR?

Maska podsieci to 32-bitowa liczba, która mówi routerowi, która część adresu IP identyfikuje sieć, a która hosta. Bity ustawione na jeden oznaczają część sieciową, bity ustawione na zero oznaczają część hosta. Maska 255.255.255.0 w zapisie binarnym to jedenaście tysięcy jedenastek powtórzonych trzykrotnie i same zera na końcu, co daje dwadzieścia cztery bity sieci i osiem bitów hosta.

Zapis CIDR, czyli coś w rodzaju skrótu /24 po adresie IP, to po prostu inna forma zapisu tej samej maski. Liczba po ukośniku to liczba jedynek w masce binarnej. Adres 192.168.1.0/24 i adres 192.168.1.0 z maską 255.255.255.0 opisują dokładnie to samo.

Czym różni się maska dziesiętna od zapisu CIDR?

Różnica jest czysto kosmetyczna, nie funkcjonalna. Maska dziesiętna, taka jak 255.255.255.192, bywa wygodniejsza przy konfiguracji starszych urządzeń i w dokumentacji dla mniej technicznych odbiorców. Notacja CIDR, czyli /26, dominuje w konfiguracjach routerów, w BGP i w nowoczesnych panelach administracyjnych chmur. Oba zapisy trzeba umieć przeliczać w obie strony, bo egzaminatorzy i rekruterzy lubią mieszać formaty w jednym pytaniu.

Subnetting krok po kroku, czyli jak policzyć podsieci ręcznie?

Zacznijmy od sytuacji z życia, nie z podręcznika. Mamy pulę 192.168.10.0/24 i potrzebujemy czterech oddzielnych podsieci dla czterech pięter biurowca. Oto, co robię za każdym razem, krok po kroku, bez kalkulatora online.

Po pierwsze ustalam, ile podsieci potrzebuję, i zaokrąglam w górę do najbliższej potęgi dwójki. Cztery podsieci to dokładnie dwa do kwadratu, więc potrzebuję dwóch dodatkowych bitów pożyczonych z części hosta. To jest jedyny krok, w którym nie ma miejsca na improwizację.

Po drugie liczę nową maskę. Oryginalna maska /24 miała zero pożyczonych bitów. Dodaję dwa, więc nowa maska to /26, czyli 255.255.255.192. Krótko: dwa bity dają cztery kombinacje, cztery podsieci, koniec dyskusji.

Po trzecie wyliczam tak zwany skok adresowy, czyli różnicę między kolejnymi adresami sieci. Przy masce /26 ostatni oktet ma wartość 192, co oznacza, że dwieście pięćdziesiąt sześć minus sto dziewięćdziesiąt dwa daje skok równy sześćdziesiąt cztery. Każda kolejna podsieć zaczyna się sześćdziesiąt cztery adresy dalej.

I tyle. Reszta to już tylko wypisanie wyników w tabeli, co zresztą zaraz zrobię.

Podsieć Adres sieci Zakres hostów Adres rozgłoszeniowy
1 192.168.10.0/26 192.168.10.1 – 192.168.10.62 192.168.10.63
2 192.168.10.64/26 192.168.10.65 – 192.168.10.126 192.168.10.127
3 192.168.10.128/26 192.168.10.129 – 192.168.10.190 192.168.10.191
4 192.168.10.192/26 192.168.10.193 – 192.168.10.254 192.168.10.255

Sześćdziesiąt dwa użyteczne adresy na piętro. Dla biura z dwudziestoma stanowiskami i drukarką sieciową to i tak zapas, ale takie są reguły matematyki binarnej, nie da się podzielić adresów dokładnie po równo bez odrobiny marnotrawstwa.

Jak obliczyć liczbę dostępnych hostów w podsieci?

Wzór jest prosty: dwa do potęgi równej liczbie bitów hosta, minus dwa. Odejmujemy dwa, bo pierwszy adres w zakresie to zawsze adres sieci, a ostatni to adres rozgłoszeniowy. Żadnego z nich nie przypiszemy do karty sieciowej komputera ani drukarki.

Przy masce /26 zostało sześć bitów hosta. Dwa do szóstej to sześćdziesiąt cztery. Minus dwa daje sześćdziesiąt dwa. Dokładnie tyle, ile widać w tabeli powyżej.

Są wyjątki. Łącza punkt-punkt między routerami często korzystają z maski /30, gdzie zostają tylko dwa adresy użyteczne, a to akurat tyle, ile trzeba dla dwóch końców kabla. Niektórzy admini stosują nawet /31 na łączach point-to-point zgodnie z RFC 3021, rezygnując z tradycyjnego adresu sieci i rozgłoszeniowego. Działa, choć nie każdy sprzęt to wspiera.

Jak obliczyć adres sieci i adres rozgłoszeniowy?

Adres sieci powstaje przez wykonanie operacji AND na adresie IP i masce podsieci, bit po bicie. Brzmi groźnie, ale w praktyce sprowadza się do wyzerowania wszystkich bitów hosta przy zachowaniu bitów sieciowych bez zmian.

Adres rozgłoszeniowy to odwrotność tej operacji. Wszystkie bity hosta ustawiamy na jedynki, zostawiając bity sieciowe bez zmian. Dla podsieci 192.168.10.64/26 ostatni oktet w zapisie binarnym to 01000000. Zmieniamy sześć bitów hosta na jedynki i dostajemy 01111111, czyli sto dwadzieścia siedem. Stąd adres rozgłoszeniowy 192.168.10.127.

Nie ma tu żadnej magii. Jest tylko arytmetyka binarna i cierpliwość.

Co to jest VLSM i kiedy warto go zastosować?

VLSM, czyli Variable Length Subnet Masking, pozwala stosować różne maski w obrębie jednej, pierwotnej puli adresowej. Klasyczny subnetting z jednym rozmiarem maski dla wszystkich podsieci marnuje adresy tam, gdzie segmenty potrzebują zupełnie innej liczby hostów.

Wyobraźmy sobie firmę produkcyjną z halą na pięćdziesiąt urządzeń IoT, działem handlowym na dwanaście osób i łączem do centrali potrzebującym dwóch adresów. Jedna sztywna maska dla wszystkich byłaby absurdalnie nieefektywna. VLSM pozwala dopasować rozmiar każdej podsieci osobno, zaczynając zawsze od największego segmentu i schodząc w dół.

Segment Wymagana liczba hostów Przydzielona maska Adres sieci
Hala produkcyjna 50 /26 (62 hosty) 10.0.0.0/26
Dział handlowy 12 /28 (14 hostów) 10.0.0.64/28
Serwerownia 6 /29 (6 hostów) 10.0.0.80/29
Łącze do centrali 2 /30 (2 hosty) 10.0.0.88/30

Bez VLSM musielibyśmy przyznać halli produkcyjnej, działowi handlowemu i łączu do centrali po równo, czyli każdemu tyle samo adresów co segmentowi o największych potrzebach. Strata adresów byłaby drastyczna, zwłaszcza przy wielu małych łączach punkt-punkt rozsianych po topologii sieci rozległej.

Czy VLSM wymaga specjalnych protokołów routingu?

Tak, i to jest pułapka, w którą wpada niejeden student. Stare protokoły, takie jak RIPv1, nie przesyłają informacji o masce podsieci razem z adresem, więc nie obsługują VLSM. Trzeba sięgnąć po protokoły classless, czyli RIPv2, EIGRP, OSPF albo IS-IS. One przekazują maskę w każdej aktualizacji routingu, dzięki czemu router wie dokładnie, gdzie kończy się jedna podsieć, a zaczyna następna o zupełnie innym rozmiarze.

Jakie są najczęstsze błędy przy dzieleniu sieci na podsieci?

Pierwszy, najczęstszy błąd to pomylenie liczby podsieci z liczbą hostów przy liczeniu potęg dwójki. Druga sprawa, równie częsta: zapominanie o odjęciu dwóch adresów zarezerwowanych w każdej podsieci. Trzeci kłopot pojawia się przy nakładających się zakresach, gdy ktoś ręcznie przydziela adresy bez przeliczenia skoku adresowego i dwie podsieci zaczynają się na tym samym adresie.

Jest też błąd bardziej koncepcyjny. Część administratorów projektuje sieć pod aktualną liczbę urządzeń, bez żadnego zapasu na rozwój. Pół roku później dokładają szesnaście nowych stanowisk i okazuje się, że trzeba przebudowywać całą adresację od zera, bo maska /28 po prostu się nie mieści. Zawsze zostawiam margines, zwykle podwajam obliczoną liczbę hostów, zanim ustalę finalną maskę.

Czwarty problem to mylenie adresu sieci z pierwszym adresem użytkowym. Adres sieci nigdy, przenigdy nie trafia na kartę sieciową komputera. To jest identyfikator segmentu, nie urządzenia.

Jak subnetting wygląda w IPv6?

Zasada jest identyczna, tylko skala inna. IPv6 operuje na adresach 128-bitowych, a standardowa praktyka to przydzielanie prefiksu /64 dla pojedynczej podsieci LAN, niezależnie od liczby urządzeń. Brzmi rozrzutnie w porównaniu z IPv4, ale pula adresowa IPv6 jest tak ogromna, że oszczędzanie adresów przestaje mieć sens ekonomiczny.

Firmy często dostają od dostawcy prefiks /48 albo /56 i dzielą go na mniejsze /64 dla poszczególnych VLAN-ów czy oddziałów. Matematyka bitowa zostaje ta sama, zmienia się tylko skala liczb i brak konieczności martwienia się o wyczerpanie puli.

Ściąga: tabela masek podsieci i liczby hostów

Zostawiam tutaj zestawienie, które sam trzymałem wydrukowane na biurku przez pierwszy rok pracy jako administrator sieci.

CIDR Maska dziesiętna Liczba podsieci przy /24 Hosty użyteczne
/25 255.255.255.128 2 126
/26 255.255.255.192 4 62
/27 255.255.255.224 8 30
/28 255.255.255.240 16 14
/29 255.255.255.248 32 6
/30 255.255.255.252 64 2

Zapamiętaj jedną rzecz z tej tabeli, nic więcej. Każdy kolejny bit pożyczony z hosta podwaja liczbę podsieci i jednocześnie zmniejsza o połowę liczbę dostępnych adresów w każdej z nich. To jest cała filozofia subnettingu zamknięta w jednym zdaniu.

Czy da się policzyć subnetting bez kalkulatora?

Da się, i właśnie tak uczono mnie do egzaminu. Trik polega na zapamiętaniu ciągu liczb 128, 64, 32, 16, 8, 4, 2, 1, czyli wartości kolejnych bitów w oktecie. Kiedy wiesz, ile hostów potrzebujesz, szukasz najmniejszej wartości z tego ciągu, która jest większa lub równa potrzebnej liczbie plus dwa, i stąd wyprowadzasz maskę.

Chociaż prawdę mówiąc, przy dużych wdrożeniach z kilkunastoma oddziałami i mieszanymi wymaganiami i tak sięgam po arkusz kalkulacyjny z gotowym wzorem. Ręczne liczenie jest świetnym treningiem mózgu, ale przy stu dwudziestu podsieciach ryzyko literówki rośnie wykładniczo.

Jak sprawdzić, czy dwa adresy IP są w tej samej podsieci?

Wystarczy wykonać operację AND na obu adresach z tą samą maską i porównać wyniki. Jeśli adresy sieci są identyczne, urządzenia siedzą w tym samym segmencie i mogą się komunikować bezpośrednio, bez pośrednictwa routera. Jeśli wyniki się różnią, pakiet musi przejść przez bramę domyślną.

Czy subnetting wpływa na bezpieczeństwo sieci?

Pośrednio tak, i to mocno. Segmentacja sieci pozwala odizolować gości korzystających z wi-fi od serwerowni, kamery monitoringu od stacji roboczych księgowości, a urządzenia IoT od wszystkiego innego. Jedna skompromitowana kamera nie da atakującemu bezpośredniego dostępu do serwera z danymi kadrowymi, o ile VLAN-y i podsieci są poprawnie odseparowane na poziomie firewalla.

Nie zastąpi to oczywiście właściwej polityki dostępu, segmentacji aplikacyjnej czy monitoringu ruchu. Ale jest fundamentem, bez którego reszta zabezpieczeń stoi na glinianych nogach.

Podsumowanie w formie wyzwania

Teraz Twoja kolej. Weź pulę 172.16.0.0/22 i podziel ją na sześć podsieci o różnych wymaganiach: 500, 200, 100, 50, 20 i 2 hosty na łącze punkt-punkt. Nie otwieraj kalkulatora online przez pierwsze dziesięć minut. Policz ręcznie, zacznij od największego segmentu, zejdź w dół przez VLSM i sprawdź, czy wszystko zmieści się bez nakładających się zakresów.

Jeśli wyjdzie Ci to za pierwszym podejściem bez błędu, szczerze gratuluję. Mnie zajęło to trzy próby i jedną kartkę pełną skreśleń.

Pytania i odpowiedzi o subnettingu

  • Ile bitów trzeba pożyczyć, żeby uzyskać osiem podsieci? Trzy bity, bo dwa do trzeciej potęgi daje dokładnie osiem kombinacji.
  • Czy adres sieci można przypisać komputerowi? Nie, adres sieci identyfikuje cały segment i nie może trafić na żadną kartę sieciową urządzenia.
  • Jaka jest różnica między subnettingiem a VLSM? Klasyczny subnetting używa jednej maski dla wszystkich podsieci, a VLSM pozwala stosować różne maski w obrębie tej samej puli adresowej.
  • Czy IPv6 też wymaga subnettingu? Tak, mechanizm jest analogiczny, choć standardowo przydziela się prefiks /64 niezależnie od liczby urządzeń w segmencie.
  • Dlaczego od liczby hostów odejmujemy dwa? Bo pierwszy adres w zakresie to zawsze adres sieci, a ostatni to adres rozgłoszeniowy, i żadnego z nich nie przypisuje się urządzeniu końcowemu.
  • Czy RIPv1 obsługuje VLSM? Nie, RIPv1 jest protokołem classful i nie przesyła informacji o masce podsieci, więc do VLSM potrzeba RIPv2, OSPF, EIGRP albo IS-IS.

Bibliografia:

1. Internet Engineering Task Force (dokumentacja RFC dotycząca adresacji IP) – https://www.ietf.org
2. Cisco Systems (dokumentacja techniczna routingu i adresacji) – https://www.cisco.com
3. RIPE NCC (rejestr i zasoby adresowe IP w Europie) – https://www.ripe.net
4. Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa NASK – https://www.nask.pl
5. Ministerstwo Cyfryzacji – https://www.gov.pl/web/cyfryzacja
6. Polska Izba Informatyki i Telekomunikacji – https://www.piit.org.pl