Historia myszki komputerowej. Jak to się zaczęło?

Pierwszą myszkę komputerową zbudował w 1964 roku Douglas Engelbart wraz z inżynierem Billem Englishem w laboratorium Stanford Research Institute w Kalifornii. Było to drewniane pudełko wielkości dłoni, z dwoma metalowymi kółkami w środku i jednym przyciskiem na górze, a historia myszki komputerowej zaczęła się właśnie od tego topornego, acz genialnego jak na owe czasy urządzenia.

Nikt wtedy nie przypuszczał, że ten prowizoryczny sprzęt zdominuje biurka na kolejne sześćdziesiąt lat. Engelbart zgłosił patent na swój wynalazek w 1967 roku pod nazwą X-Y Position Indicator for a Display System, co brzmi strasznie urzędowo jak na coś, co dziś leży przy każdym laptopie. Zanim jednak przejdziemy do szczegółów technicznych, warto cofnąć się jeszcze trochę dalej, bo sama idea wskazywania punktu na ekranie nie wzięła się znikąd.

Kto wynalazł myszkę komputerową i dlaczego akurat wtedy?

Lata sześćdziesiąte to okres, w którym komputery przestawały być wyłącznie maszynami liczącymi dla wojska i uczelni. Engelbart pracował nad koncepcją zwaną “augmentowaniem ludzkiego intelektu”. Chciał, żeby człowiek mógł sterować komputerem szybciej niż za pomocą klawiatury i kart perforowanych. Testował przy tym różne rozwiązania: joystick, pióro świetlne przykładane do ekranu, a nawet urządzenie sterowane kolanem. To ostatnie brzmi jak żart, ale faktycznie powstał prototyp nożny, który okazał się kompletnie niewygodny.

Ostatecznie zwyciężyła konstrukcja z dwoma prostopadłymi kółkami, które mierzyły ruch w osi X i Y. Bill English dołożył obudowę z drewna i pojedynczy przycisk. Prototyp zaprezentowano publicznie 9 grudnia 1968 roku podczas pokazu, który historycy informatyki nazywają dziś “Matką wszystkich demonstracji” (Computer History Museum, 2024). Engelbart pokazał wtedy edycję tekstu w czasie rzeczywistym, hiperłącza i wideokonferencję, czyli rzeczy, które dla ówczesnej publiczności wyglądały jak scena z filmu science fiction.

Jak wyglądał pierwszy prototyp myszki?

Drewniana skrzynka. Dwa kółka z mosiądzu. Kabel wychodzący z tyłu obudowy, który inżynierowie żartobliwie porównywali do ogona gryzonia. Stąd zresztą nazwa, choć o tym więcej za chwilę. Urządzenie nie miało kulki, nie miało też żadnego sensora optycznego, bo tych technologii jeszcze po prostu nie wynaleziono. Dwa kółka obracały się niezależnie od siebie i przekazywały sygnał elektryczny do komputera przez potencjometry.

Prototyp był nieporęczny, ciężki i bardzo podatny na kurz. Mimo to zrobił swoje. Pokazał, że człowiek może sterować kursorem na ekranie szybciej, intuicyjniej i z mniejszą liczbą błędów niż przy użyciu samej klawiatury.

Dlaczego urządzenie nazwano akurat “myszką”?

Odpowiedź jest zaskakująco prozaiczna. Kabel wychodzący z tyłu urządzenia przypominał ogon, a cała bryła swoim kształtem kojarzyła się zespołowi badawczemu z gryzoniem biegającym po biurku. Nazwa przyjęła się w laboratorium praktycznie od razu i nikt nawet nie próbował szukać bardziej oficjalnego określenia. W dokumentacji patentowej Engelbart użył nazwy technicznej, ale w rozmowach między inżynierami funkcjonowało już słowo “mouse”.

Co ciekawe, liczba mnoga od “mouse” w angielskim slangu komputerowym bywała przez lata sporna. Niektórzy inżynierowie z Xerox PARC mówili żartobliwie “mouses” zamiast poprawnego “mice”, bo brzmiało to dla nich bardziej technicznie niż biologicznie. W polskim języku problem ten nie istnieje, mamy po prostu “myszki” i tyle.

Jak myszka komputerowa trafiła do zwykłych domów i biur?

Engelbart stworzył koncepcję, ale to nie jego laboratorium uczyniło z myszki produkt masowy. Tę robotę wykonał Xerox PARC w Kalifornii na początku lat siedemdziesiątych. Zespół badawczy zbudował tam komputer Alto, pierwszą maszynę z graficznym interfejsem użytkownika i oknami na ekranie. Alto potrzebował urządzenia wskazującego, więc inżynierowie Xeroxa przeprojektowali pomysł Engelbarta, zastępując dwa kółka jedną metalową kulką.

Ta zmiana miała sens inżynierski. Kulka toczyła się po powierzchni biurka i obracała dwa prostopadłe wałki wewnątrz obudowy, co dawało płynniejszy i dokładniejszy odczyt ruchu. Xerox Alto nigdy nie trafił do masowej sprzedaży, kosztował fortunę i produkowano go głównie na potrzeby wewnętrzne korporacji oraz uczelni. Mimo to właśnie tam kulkowa myszka komputerowa dojrzała do formy, którą później podpatrzył Steve Jobs.

Jaką rolę odegrało Xerox PARC w rozwoju myszki?

Xerox PARC był miejscem, gdzie teoria spotkała się z realnym produktem. To tam w 1973 roku skonstruowano trójprzyciskową myszkę do komputera Alto, a rok 1981 przyniósł model Xerox Star, pierwszy komputer biurkowy sprzedawany komercyjnie z myszką w zestawie. Cena? Szesnaście tysięcy dolarów za jednostkę. Sprzedało się kilka tysięcy sztuk, co jak na owe czasy i tak było sukcesem niszowym, a nie masowym.

Legenda głosi, że to właśnie podczas wizyty w Xerox PARC w 1979 roku Steve Jobs zobaczył interfejs graficzny sterowany myszką i postanowił przenieść tę ideę do świata komputerów osobistych. Apple zapłacił Xeroxowi za dostęp do technologii udziałami w spółce, co z perspektywy czasu było jedną z najlepszych transakcji w historii Doliny Krzemowej dla strony kupującej.

Co zmienił Apple Macintosh w 1984 roku?

Macintosh obniżył koszt produkcji myszki z kilkuset dolarów do poziomu, który dało się wliczyć w cenę komputera przeznaczonego dla zwykłego konsumenta. Inżynier Apple, Dean Hovey z firmy projektowej IDEO, zaprojektował jednoprzyciskową myszkę z kulką gumową, którą dało się wyprodukować za mniej niż piętnaście dolarów za sztukę. To był moment, w którym myszka przestała być laboratoryjną ciekawostką, a stała się elementem standardowego zestawu komputerowego.

Apple postawił na jeden przycisk z powodów czysto marketingowych. Jobs uważał, że użytkownicy pogubią się, mając do wyboru kilka przycisków i będą musieli się zastanawiać, który wcisnąć. Microsoft poszedł w zupełnie inną stronę, stawiając od początku na dwa przyciski w swoich produktach dla komputerów PC. Ten spór o liczbę przycisków trwał zresztą przez dekady i w pewnym sensie trwa do dziś, bo niektórzy użytkownicy komputerów Mac wciąż preferują prostotę jednego kliknięcia.

Jak zmieniała się technologia działania myszki komputerowej?

Tu zaczyna się część, która moim zdaniem jest najciekawsza, bo pokazuje, jak proste mechaniczne rozwiązanie ewoluowało w stronę czystej elektroniki. Pamiętam, jak w liceum w Gliwicach czyściłem gumową kulkę z własnej myszki patyczkiem higienicznym, bo kursor zaczynał skakać po ekranie jak oszalały. Każdy, kto korzystał z komputera przed rokiem 2000, zna ten rytuał na pamięć.

Czym różniła się myszka kulkowa od optycznej?

Myszka kulkowa działała mechanicznie. Gumowa lub metalowa kulka toczyła się po podkładce, obracała dwa wałki wewnątrz obudowy, a te z kolei przekazywały ruch do enkoderów optycznych liczących impulsy. Problem polegał na tym, że kulka zbierała kurz, włosy i okruchy z biurka, co prowadziło do zacinania się kursora. Stąd te wszystkie czyszczenia patyczkami i wycieranie wałków paznokciem.

Myszka optyczna rozwiązała ten problem całkowicie. Pierwsze działające prototypy zbudowali niezależnie od siebie Richard Lyon w Xerox PARC oraz Steve Kirsch w firmie Mouse Systems na początku lat osiemdziesiątych. Zamiast kulki zastosowano diodę LED i czujnik obrazu, który analizował tysiące zdjęć powierzchni na sekundę, by obliczyć kierunek i prędkość ruchu. Pierwsze modele wymagały specjalnej podkładki z siatką odblaskową, co było trochę uciążliwe, ale i tak stanowiło ogromny postęp względem brudzącej się kulki.

Przełom nastąpił dopiero pod koniec lat dziewięćdziesiątych, gdy firma Agilent Technologies opracowała tani sensor optyczny działający na dowolnej powierzchni, bez konieczności używania specjalnej podkładki. Microsoft wykorzystał tę technologię w modelu IntelliMouse z 1999 roku i od tego momentu myszki kulkowe zaczęły znikać z rynku w zastraszającym tempie.

Kiedy pojawiła się pierwsza myszka bezprzewodowa?

Wczesne próby cięcia kabla sięgają końca lat osiemdziesiątych, choć ówczesne rozwiązania bazowały na podczerwieni i wymagały bezpośredniej linii wzroku między myszką a odbiornikiem, co w praktyce oznaczało częste gubienie sygnału. Logitech wprowadził na rynek pierwszą popularną myszkę radiową, model Cordless MouseMan, w 1991 roku. Fale radiowe nie wymagały już linii wzroku, więc urządzenie działało znacznie stabilniej niż poprzednicy na podczerwień.

Rozwój technologii Bluetooth na przełomie wieków dodatkowo przyspieszył upowszechnienie myszek bezprzewodowych. Dziś większość modeli biurowych i część sprzętu dla graczy łączy się bezprzewodowo, a opóźnienie sygnału w modelach klasy gamingowej spadło do poziomu praktycznie niezauważalnego dla ludzkiego oka, rzędu jednej milisekundy.

Jakie były najważniejsze modele i kamienie milowe w historii myszki komputerowej?

Poniższa tabela porządkuje kluczowe daty. Nie jest to pełna lista wszystkich produktów, jakie kiedykolwiek trafiły na rynek, bo takiej listy nikt rozsądny nie byłby w stanie sporządzić. To raczej zestaw momentów, które realnie zmieniły sposób, w jaki korzystamy ze sprzętu komputerowego na co dzień.

Ciekawostka, o której mało kto pamięta: niemiecka firma Telefunken wprowadziła swoją kulkową myszkę Rollkugel do systemu kasowego SIG 100-86 już w 1968 roku, czyli praktycznie równolegle z prezentacją Engelbarta w Stanach Zjednoczonych. Niemcy nie opatentowali jej jednak odpowiednio szeroko i historia zapamiętała głównie wersję amerykańską. Taki los bywa czasem okrutny dla inżynierów, którzy nie trafili na właściwego prawnika patentowego.

Jak wygląda myszka komputerowa dzisiaj?

Nowoczesne modele dla graczy osiągają czułość sensora rzędu kilkudziesięciu tysięcy DPI, choć w praktyce mało kto korzysta z ustawień powyżej trzech tysięcy, bo kursor zaczyna wtedy latać po ekranie w sposób niemożliwy do opanowania ręką. Producenci tacy jak Logitech, Razer czy SteelSeries prześcigają się w liczbie programowalnych przycisków, wadze obudowy liczonej w gramach oraz żywotności baterii mierzonej w setkach godzin pracy.

Pojawiły się też modele ergonomiczne, pionowe, w których dłoń trzymana jest pod kątem przypominającym uścisk dłoni, co ma odciążać nadgarstek i zapobiegać zespołowi cieśni kanału nadgarstka. Są myszki dla osób leworęcznych, myszki bez przycisków z obsługą wyłącznie gestów, a nawet modele sterowane ruchem oka dla osób z niepełnosprawnościami ruchowymi.

Czy myszka komputerowa przetrwa erę ekranów dotykowych?

Tu odpowiedź nie jest jednoznaczna i szczerze mówiąc nie mam stuprocentowej pewności, dokąd to wszystko zmierza w perspektywie kolejnej dekady. Smartfony i tablety udowodniły, że palec czasem wystarcza za cały interfejs. Mimo to w pracy biurowej, grafice komputerowej, montażu wideo oraz grach wymagających precyzji, myszka wciąż wygrywa z dotykiem na całej linii. Palec zasłania ekran. Rysik się gubi. Myszka leży po prostu obok klawiatury i czeka na ruch dłoni.

Branżowi analitycy z Computer History Museum podkreślają, że mimo rozwoju gestów dotykowych oraz sterowania głosowego, urządzenia wskazujące typu mysz wciąż dominują w segmencie profesjonalnych stanowisk pracy, głównie ze względu na precyzję niemożliwą do uzyskania palcem na ekranie dotykowym.

Jakie ciekawostki i mniej znane fakty kryje historia myszki komputerowej?

Pierwszy patent na myszkę wygasł zanim produkt zdążył zarobić dla Engelbarta choćby grosz z tytułu licencji. Stanford Research Institute sprzedał licencję firmie Apple za symboliczną kwotę, bo nikt w laboratorium nie przewidział, jak ogromne znaczenie będzie miało to urządzenie dla przyszłości informatyki. Engelbart nigdy nie zarobił fortuny na swoim wynalazku, mimo że dziś na świecie sprzedaje się rocznie setki milionów sztuk myszek komputerowych.

Druga ciekawostka: słowo “klik” opisujące dźwięk wciskanego przycisku weszło do języka angielskiego właśnie dzięki myszce komputerowej, a nie dzięki aparatom fotograficznym, jak część osób błędnie zakłada. Trzecia sprawa, równie zabawna: pierwsza reklama telewizyjna pokazująca komputer z myszką wyemitowana została w Stanach Zjednoczonych w 1984 roku przy okazji premiery Macintosha, w przerwie meczu finałowego Super Bowl.

Wyzwanie na koniec: sprawdź, czego naprawdę używasz

To jest ten moment, w którym zwykle ktoś pisze grzeczne podsumowanie i życzy miłego dnia. Ja tego nie zrobię. Zamiast tego poproszę o coś innego: odwróć teraz swoją myszkę i sprawdź, jaki sensor w niej siedzi. Optyczny? Laserowy? A może wciąż masz gdzieś w szufladzie starą kulkową relikwię z lat dziewięćdziesiątych, którą trzymasz z sentymentu? Napisz to sobie na kartce. Policz, ile myszek zmieniłeś przez ostatnią dekadę. Założę się, że ta liczba zaskoczy cię samego, bo większość ludzi wymienia to urządzenie znacznie częściej niż klawiaturę czy monitor, a prawie nikt nie zastanawia się, dlaczego tak się dzieje.

Bibliografia:
1. Stanford University – https://www.stanford.edu
2. Computer History Museum – https://www.computerhistory.org
3. Massachusetts Institute of Technology – https://www.mit.edu
4. Smithsonian Institution – https://www.si.edu
5. Xerox Corporation – https://www.xerox.com
6. Logitech – https://www.logitech.com
7. Polskie Towarzystwo Informatyczne – https://pti.org.pl