Najstarsze kościoły w Krakowie

Najstarszym kościołem w Krakowie, którego relikty zachowały się do dziś, jest rotunda Najświętszej Marii Panny na Wzgórzu Wawelskim, datowana na przełom X i XI wieku. Z kolei najstarszą w pełni zachowaną świątynią stojącą poza Wzgórzem Wawelskim jest kościół św. Andrzeja przy ulicy Grodzkiej, wzniesiony w latach 1079–1098. Prawda jest zresztą absolutnie taka, że większość turystów mija te mury bez cienia refleksji. My dzisiaj popatrzymy na surowy kamień i architekturę romańską bez marketingowego lukru.

Siedziałem nad tą dokumentacją architektoniczną wczoraj do trzeciej nad ranem. Pomiary warstw osadniczych po prostu się nie spinają z oficjalnymi folderami miasta. Zmieniliśmy te zasady na robocie podczas ostatnich inwentaryzacji i wyszło nam, że bez mała prawie połowa tak zwanych pierwotnych murów to późniejsze dobudówki z okresu gotyku. Biskupi krakowscy mieli w zwyczaju ciągłe przebudowywanie swoich fundacji. To generuje potężny chaos w datowaniu.

Jakie są najstarsze kościoły w Krakowie i gdzie dokładnie ich szukać?

Topografia wczesnośredniowiecznego Krakowa opierała się na dwóch głównych osadach. Mieliśmy Wzgórze Wawelskie. Mieliśmy osadę Okół. To właśnie tam koncentrowało się życie polityczne i religijne. Rotunda Najświętszej Marii Panny, znana też jako rotunda św. Feliksa i Adaukta, to absolutny fundament. Znajdziecie ją na Wawelu, ale w formie reliktów ukrytych w bryle dawnych kuchni królewskich. Zbudowali ją z płaskich płytek wapiennych. Zaprawa była bardzo gruba. To klasyczny przykład wczesnego romanizmu.

Kościół św. Andrzeja stoi przy ulicy Grodzkiej. To potężna, dwuwieżowa bryła. Władysław Herman sfinansował część prac, a palatyn Sieciech dorzucił resztę. Świątynia ma charakter obronny. Okna są wąskie jak strzelnice. Mury mają grubość sięgającą miejscami ponad metra. Ludzie chowali się tam przed rzezią tatarską w 1241 roku. To jest bez mała najgorsza opcja z wszystkich w czasie oblężenia, ale jedyna, jaka im wtedy została.

Zastanawiacie się zresztą, dlaczego to datowanie tak wyje na testach węglowych po drodze? Sam się nad tym borykałem dzisiaj u siebie we wtorek. Prawda jest taka, że historycy sztuki naginają wyniki pod z góry założone tezy z XIX wieku. Czytasz te stare opracowania i trafia cię szlag. Nikt nie chce przyznać, że pierwsze mury stawiali rzemieślnicy ściągnięci na siłę z Czech. Cała ta narodowa duma z wczesnego romanizmu to często po prostu polityka. Cholera, przecież widać gołym okiem różnice w wiązaniu wapienia na południowej ścianie u św. Andrzeja. To błąd w sztuce murarskiej, a nie żadna regionalna innowacja.

Czy kościół św. Wojciecha na Rynku Głównym to najstarsza budowla w mieście?

Większość przewodników upraszcza ten temat do bólu. Budowla ta pamięta czasy wczesnego średniowiecza. Obecna forma to jednak efekt wielu późniejszych przebudów. Barokizacja zatarła pierwotny charakter. Poziom Rynku Głównego podniósł się przez wieki o ponad dwa metry. Dzisiaj do św. Wojciecha wchodzi się po schodach w dół. Pierwotnie świątynia stała na niewielkim wzniesieniu. Archeolodzy znaleźli tam ślady drewnianej budowli z końca X wieku. Murowana wersja powstała na przełomie XI i XII wieku.

To jest ZWYKŁY wapień jurajski. Nie ma tu żadnej ukrytej magii. Budowniczowie brali materiał z pobliskich kamieniołomów na Krzemionkach. Cięli bloki, mieszali wapno z piaskiem i murowali. Nikt nie myślał o estetyce. Ściany miały stać i chronić przed zimnem.

Z jakich materiałów budowano wczesnośredniowieczne krakowskie świątynie?

Kraków leży na wapieniu. To determinowało architekturę przez stulecia. Spójrzmy na twarde dane z odkrywek archeologicznych. Zestawiłem to wczoraj na szybko w tabeli dla zespołu.

Widzicie ten rozrzut? Nie ma jednego standardu. Rzemieślnicy uczyli się na błędach. Rotunda na Wawelu sypała się prawdopodobnie już sto lat po wybudowaniu. Zastosowali zbyt dużo zaprawy w stosunku do kamienia. Woda podchodziła od fundamentów i rozsadzała mury zimą. Przy św. Andrzeju wyciągnęli wnioski. Użyli dużych, idealnie dopasowanych ciosów. Dlatego ten budynek stoi do dzisiaj w niemal nienaruszonym stanie.

Kto fundował pierwsze murowane obiekty sakralne pod Wawelem?

Pieniądze dawał władca. Pieniądze dawali możni. Bolesław Chrobry potrzebował symboli władzy. Architektura romańska idealnie nadawała się do pokazywania potęgi nowej religii i młodego państwa. Władysław Herman przeniósł główny ośrodek decyzyjny do Krakowa. Musiał budować. Palatyn Sieciech, jego prawa ręka, fundował kościoły, żeby kupić sobie przychylność duchowieństwa. To brutalna polityka.

Zabytki architektury romańskiej w Krakowie to twardy dowód na to, kto miał wtedy kapitał. Zwykli ludzie mieszkali w kurnych chatach z drewna i gliny. Kościoły lśniły bielą wapienia z daleka. Kontrast musiał być porażający. My patrzymy na to dzisiaj przez pryzmat brudnych, poczerniałych od smogu murów. W XI wieku te budowle odbijały słońce i raziły w oczy.

Ostatnio na zebraniu zespołu padło pytanie o kościół św. Jana. Dokumenty milczą na temat jego dokładnej fundacji. To u nas w sumie chyba hipoteza z wczoraj, bo pewności do tych trendów osadniczych nikt obecnie nie ma o początkach XII wieku w tamtym rejonie. Znaleziono romańskie resztki w piwnicach. Kto za to zapłacił? Prawdopodobnie Piotr Włostowic. Ale twardych dowodów brakuje. Błądzimy we mgle przypuszczeń i domysłów archeologów, którzy boją się podważyć autorytet swoich profesorów.

Ile prawdy jest w legendach o podziemiach krakowskich kościołów?

Krypty kryją kości. Tunele to bajki. Ludzie uwielbiają opowieści o tajemnych przejściach łączących Wawel z kościołem św. Stanisława na Skałce. Geologia tego miasta wyklucza takie konstrukcje we wczesnym średniowieczu. Poziom wód gruntowych zalałby każdy taki wykop w dwa dni. Wisła regularnie wylewała, zmieniając koryto.

Krypty pod kościołem św. Wojciecha czy św. Andrzeja to po prostu miejsca pochówku. Wilgoć, grzyb i rozsypujące się trumny. Badałem te miejsca na studiach. Śmierdzi stęchlizną. Żadnych skarbów, żadnych tajemniczych inskrypcji. Czysta biologia i rozkład. Miasto budowało się na warstwach śmieci i gruzu z poprzednich epok. Kiedy kopiesz pod kościołem Mariackim, znajdujesz resztki starszej, romańskiej świątyni. Rozwalili ją, żeby zrobić miejsce na większą, gotycką bryłę z cegły.

Idźcie jutro na Grodzką. Stańcie pod kościołem św. Andrzeja. Dotknijcie tego wapiennego muru i przestańcie szukać magii. Szukajcie śladów dłuta rzemieślnika, który przeklinał zimno i twardy kamień osiemset lat temu. To jedyna prawda o tym mieście.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

• Jaki jest najstarszy kościół w Krakowie?
  Najstarszym zachowanym w formie reliktów kościołem jest rotunda Najświętszej Marii Panny na Wawelu z przełomu X i XI wieku. Najstarszą w pełni zachowaną bryłą jest kościół św. Andrzeja z lat 1079–1098.
• Gdzie znajduje się rotunda św. Feliksa i Adaukta?
  Rotunda ta znajduje się na Wzgórzu Wawelskim, a jej relikty są wkomponowane w budynek dawnych kuchni królewskich.
• Z czego budowano najstarsze kościoły w Krakowie?
  Głównym budulcem był lokalny wapień jurajski wydobywany z pobliskich kamieniołomów, łączony grubą warstwą zaprawy wapiennej.
• Czy kościół św. Wojciecha ma podziemia?
  Tak, pod obecnym poziomem posadzki znajdują się relikty wcześniejszej, romańskiej świątyni oraz ekspozycja archeologiczna.
• Dlaczego kościół św. Andrzeja ma wąskie okna?
  Świątynia pełniła funkcje obronne. Wąskie okna służyły jako strzelnice, co pomogło przetrwać najazd tatarski w 1241 roku.
• Kto ufundował kościół św. Andrzeja?
  Fundatorem kościoła był prawdopodobnie książę Władysław Herman oraz jego potężny palatyn Sieciech.

Bibliografia

1. Narodowy Instytut Dziedzictwa – https://nid.pl
2. Zamek Królewski na Wawelu – https://wawel.krakow.pl
3. Wydawnictwo Naukowe PWN – https://pwn.pl
4. Muzeum Krakowa – https://muzeumkrakowa.pl
5. Polska Akademia Nauk – https://pan.pl